Автор: admin

ЎЗБЕКИСТОНДА СУД-ҲУҚУҚ ТИЗИМИНИ МОДЕРНИЗАЦИЯ ҚИЛИШНИНГ УСТУВОР ЙЎНАЛИШЛАРИ: РАҚАМЛАШТИРИШ, АДОЛАТ ВА ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ

Ўзбекистон Республикасида ҳуқуқий давлат ва адолатли жамият барпо этиш жараёнида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш масаласи стратегик аҳамият касб этади. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил 26 декабрь куни Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўллаган Мурожаатномаси айнан ушбу йўналишда амалга оширилаётган ва келгусида кўзда тутилаётган ислоҳотларнинг консептуал асосларини белгилаб берди. Мурожаатномада суд-ҳуқуқ тизимини замон талаблари асосида тубдан модернизация қилиш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш ҳамда қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган устувор вазифалар илмий-амалий жиҳатдан муҳим йўналиш сифатида илгари сурилди.

Давлат раҳбари суд-ҳуқуқ тизимини халққа яқинлаштириш масаласини ислоҳотларнинг марказига қўйиб, одил судловни амалга оширишда рақамли технологиялар ва сунъий интеллект имкониятларидан кенг фойдаланиш зарурлигини таъкидлади. “Рақамли суд” консепциясининг жорий этилиши суд иш юритувида шаффофликни ошириш, процессуал муддатларни қисқартириш ва инсон омили билан боғлиқ субъектив хатоларни камайтиришга хизмат қилади. Айниқса, тергов жараёнининг рақамлаштирилиши жиноят ишини қўзғатишдан тортиб судга қадар бўлган босқичларда инсон ҳуқуқларининг таъминланишини кучайтиришга қаратилган бўлиб, бу халқаро ҳуқуқий стандартларга мос келади. Сунъий интеллект технологияларининг жорий этилиши натижасида тергов ва суд фаолиятида қарор қабул қилишнинг адолатлилиги ва холислиги мустаҳкамланиши кўзда тутилмоқда.

Мурожаатномада алоҳида урғу берилган масалалардан бири тергов судьялари институтининг янада кенгайтирилишидир. Тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатларининг берилиши “Хабеас корпус” институтининг реал мазмун билан бойитилишидан далолат беради. Бу ҳолат шахс эркинлиги дахлсизлигини кафолатлаш, ноқонуний ушлаб туриш ва асоссиз процессуал чекловларнинг олдини олишда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Шу билан бирга, одил судловни амалга оширишда жамоатчилик иштирокини кенгайтириш, хусусан, “халқ вакиллари ҳайъати” институтининг босқичма-босқич жорий этилиши суд ҳокимияти фаолиятининг очиқлиги ва жамият ишончини оширишга хизмат қилади. Оғир ва ижтимоий резонансли жиноят ишларининг жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши суд ҳукмларининг адолатлилигини мустаҳкамлашга қаратилган муҳим қадамдир.

Суд қарорларининг сўзсиз ижросини таъминлаш масаласи ҳам Мурожаатномада тизимли ёндашув асосида ёритилган. Суд ҳужжатлари ижроси самарали ташкил этилмас экан, фуқаролар ва тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тўлиқ тиклаш имконсизлиги таъкидланди. Шу боис мажбурий ижро тизимига сунъий интеллект асосидаги муқобил механизмларнинг жорий этилиши, ижро ҳаракатларининг муайян қисмини инсон омилисиз амалга ошириш режалаштирилмоқда. Бу нафақат ижро интизомини кучайтиради, балки коррупциявий хавфларни камайтиришга ҳам хизмат қилади.

Мурожаатномада суд-ҳуқуқ тизими билан узвий боғлиқ бўлган жиноятчиликка қарши кураш, хусусан, гиёҳвандлик, уюшган жиноий гуруҳлар ва молиявий жиноятлар масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Гиёҳвандлик жиноятларининг кўпайиши, ёшларнинг бу жараёнга жалб этилаётгани миллат генофонди ва жамият барқарорлигига жиддий таҳдид сифатида баҳоланди. Шу муносабат билан наркожиноятларга қарши курашни умуммиллий ҳаракат даражасига кўтариш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар билан бир қаторда бутун жамиятни сафарбар этиш зарурлиги илмий жиҳатдан асосланган ижтимоий ёндашувдир. Бу ерда профилактика, маънавий-руҳий иммунитетни шакллантириш ва ҳуқуқий онгни ошириш суд-ҳуқуқ сиёсатининг муҳим таркибий қисми сифатида намоён бўлади.

Шунингдек, тадбиркорлик субъектлари ва инвесторларни жиноий тажовузлардан ҳимоя қилиш, ноқонуний жиноий тузилмалар фаолиятига қатъий барҳам бериш масаласи ҳуқуқий давлатнинг муҳим шарти эканлиги қайд этилди.

Аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашиш борасида билдирилган позитция эса суд-ҳуқуқ тизимининг инсонпарварлик ва ижтимоий адолат тамойилларига таянишини кўрсатади. Оилавий зўравонликни шахсий масала сифатида эмас, балки жамият хавфсизлигига дахлдор муаммо сифатида баҳолаш замонавий ҳуқуқий тафаккурга мос ёндашувдир.

Мурожаатномада коррупцияга қарши кураш суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг ажралмас қисми сифатида эътироф этилиб, 2026 йилда бу борада “фавқулодда ҳолат” эълон қилиниши қатъий сиёсий ироданинг ифодаси бўлди. Давлат органларида комплаэнс тизимининг жорий этилиши, бюджет маблағлари устидан шахсий жавобгарликнинг кучайтирилиши ва қонун олдида барчанинг тенглиги принципи суд-ҳуқуқ тизимининг самарадорлигини оширишга хизмат қилади. Бу чора-тадбирлар коррупцияни тизимли равишда жиловлаш, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятига бўлган ишончни мустаҳкамлашга қаратилган.

Хулоса қилиб айтганда, Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Мурожаатномасида суд-ҳуқуқ тизими бўйича белгиланган вазифалар ҳуқуқий давлат барпо этишнинг илмий асосланган, комплекс ва изчил консепциясини ифодалайди. Рақамлаштириш, жамоатчилик иштироки, инсон ҳуқуқларининг устуворлиги ва коррупцияга муросасиз муносабат тамойилларига таянган ушбу ислоҳотлар Ўзбекистонда адолатли судлов ва қонун устуворлигини таъминлаш йўлида муҳим назарий ва амалий аҳамиятга эгадир.

Қаҳрамон Мирсафаев,

Тошкент шаҳар суди судьяси

ЯНГИ ИСЛОҲОТЛАР СУД-ҲУҚУҚ ТИЗИМИДА: ЗАМОНАВИЙ ЖАРАЁНЛАР ВА ИСТИҚБОЛ

Ҳуқуқий демократик давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишда суд ҳокимиятининг ўрни беқиёсдир. Суд ҳокимияти мустақиллиги, очиқлиги ва самарадорлигини таъминлаш фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишнинг асосий кафолатларидан бири ҳисобланади.

Мамлакатимизда “Инсон қадри учун” тамойили асосида амалга оширилаётган ислоҳотлар суд-ҳуқуқ соҳасини ҳам четлаб ўтгани йўқ.

Жамият ҳаётида рақамлаштириш жараёнларининг жадаллашуви суд тизими фаолиятини ҳам замонавий ахборот технологиялари асосида қайта ташкил этиш заруратини юзага келтирмоқда. Шу нуқтаи назардан, суд ишларини юритишда сунъий интеллект технологияларидан фойдаланиш масаласи алоҳида аҳамиятга эга.

Ислоҳотлар натижасида суд тизимида янги институционал ёндашувлар шаклланиб, суд қарорларининг холислиги ва барқарорлигини таъминлашга хизмат қилаётган ҳуқуқий асослар мустаҳкамланди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 21 августда қабул қилинган ПФ–140-сонли Фармони суд ишларини юритишни рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини татбиқ этиш бўйича муҳим ҳуқуқий асос яратди. Мазкур фармонда суд фаолиятини автоматлаштириш, суд ишларида қоғоз ҳужжат айланмасидан босқичма-босқич воз кечиш ҳамда электрон тизимга тўлиқ ўтиш вазифалари белгиланди.

Сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали суд ишларини кўриб чиқиш жараёнларини тезлаштириш, суд харажатларини ҳисоблаш, суд ҳужжатлари лойиҳаларини тайёрлаш каби функцияларни автоматлаштириш имкониятлари яратилмоқда.

“Рақамли суд” концепциясини амалга ошириш фуқароларнинг судга мурожаат қилиш тартибини соддалаштириш ва суд хизматларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган. Ушбу концепция доирасида:

• судга электрон мурожаат юбориш;
• суд мажлисларида масофадан иштирок этиш;
• иш материаллари билан электрон шаклда танишиш;
• суд харажатларини онлайн ҳисоблаш ва тўлаш;
• ижро ҳужжатларини автоматик равишда ижрога юбориш механизмлари жорий  этилмоқда.

Бу ўзгаришлар суд жараёнларида инсон омили таъсирини камайтириш, одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилади.

 Шунингдек, мазкур фармон билан суд соҳасини рақамлаштиришнинг истиқболдаги режалари ҳам тасдиқланган, яъни, 2025 — 2027 йилларга мўлжалланган суд соҳасини рақамлаштириш ва одил судлов жараёнларига замонавий ахборот технологияларини жорий этиш дастури орқали 2025 йил 1 декабрдан бошлаб фуқаролар, адвокатлар, юристлар, судьялар учун норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш платформасини ишга тушириш;

 2025 йил якунига қадар суд ҳужжатларини автоматик тайёрлаш махсус ахборот дастурини яратиш;

2026 йил 1 январдан бошлаб “my.sud.uz” интерактив хизматлар порталида фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш модулини жорий этиш, бунда сунъий интеллект асосида ишлайдиган виртуал маслаҳатчини яратиш, ҳуқуқий мурожаатларга жавоб бериш ҳамда суд маълумотларини автоматик етказиш;

2026 йил 1 мартдан бошлаб фуқаролик, маъмурий, иқтисодий ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар бўйича дастлабки суд маълумотларини фуқароларга Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали олиш имкониятини яратиш;

2026 йил якунига қадар фуқароларга одил судловга эришишда қулай имкониятлар яратиш мақсадида 5 та янги интерактив хизматларни йўлга қўйиш, шунингдек, суднинг ахборот тизимидаги “Шахсий кабинет” платформасининг фойдаланувчилар учун янада қулай бўлган янги версиясини ишлаб чиқиш назарда тутилган.

Суд мустақиллигини таъминлаш ҳуқуқий давлат барпо этишнинг муҳим шарти ҳисобланади. Суд тизимида рақамлаштириш жараёнлари судьяларнинг касбий фаолиятига ноқонуний аралашувларни чеклаш, қарор қабул қилиш жараёнларида шаффофликни таъминлаш ва коррупция омилларини камайтиришга хизмат қилади.

Шу билан бирга, суд ишларини электрон шаклда юритиш жамоатчилик назоратини кучайтириш ва суд фаолиятига нисбатан ишончни оширишга ижобий таъсир кўрсатади.

Шунингдек, Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил 24 ноябрда қабул қилган ПФ-227-сонли “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони бу ислоҳотларнинг муҳим босқичи сифатида эътироф этилмоқда.

Фармонга кўра, судьяларни тайинлаш тартиби икки босқичли қоидалар асосида амалга оширилади: дастлаб 5 йиллик муддатга, кейин эса муддатсиз лавозимга тайинлаш. Шунингдек, туманлараро, туман ва шаҳар судлари раислари ҳамда уларнинг ўринбосарлари лавозимлари учун очиқ танлов тизими жорий этилган. Бу жараёнда номзодлар аниқ мезонлар асосида баҳоланади ва уларнинг касбий лаёқатлилиги, судьялик одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилиш даражаси ҳамда шахсий ҳалоллик сифати эътиборга олинади.

Судьялар олий кенгашининг доимий фаолият юритувчи судьялари лавозимига номзодлари судьялар малака ҳайъатлари тавсияси асосида кўриб чиқилади. Бу қоидалар судья сифатида камида 7 йиллик тажрибага эга шахслар учун мос келади. Шу билан бирга, Кенгаш ва судьялар олий малака ҳайъатининг қўшма йиғилишлари бекор қилинган, бу эса мустақилликни янада кучайтиришга хизмат қилади. Кенгаш раиси эса судьяларга нисбатан интизомий чораларни кўришда адолат ва қонунийликни таъминлаш ваколатига эга бўлади.

2025 йил 15 декабрдан бошлаб Кенгашнинг расмий веб-сайтида барча судьялик лавозимлари ва уларга номзодларни танлаш жараёни очиқ эълон қилинади. Шунингдек, “Рақамли ҳукумат” тизими Кенгаш ахборот тизими билан интеграция қилинади, бу эса номзодлар ҳақидаги маълумотларни талаб даражасида таъминлайди. Кенгаш мажлисларида ёпиқ овоз бериш ва қарор қабул қилиш жараёнлари рақамли технологиялар орқали амалга оширилади.

Фармон судьяларга нисбатан интизомий ишларни кўришда уларнинг ҳуқуқини ҳимоя қилиш ва қонун доирасида адолатли чоралар қўллашни назарда тутади. Шунингдек, судьялар корпусида гендер тенглигини таъминлаш мақсадида Одил судлов академияси касбий қайта тайёрлаш курсларига хотин-қизлар учун махсус квота жорий этилган.

Шунинг билан бирга жорий йилнинг 26 декабрдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномасида мамлакатимизда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлаш, инсон қадрини энг олий қадрият сифатида қарор топтириш борасида амалга оширилган тизимли ислоҳотлар, эришилган ютуқлар ҳамда инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ташкилотлар томонидан берилган юксак эътирофлар алоҳида таъкидлаб ўтилди.

Ушбу жараёнда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилган туб ўзгаришлар ҳал қилувчи аҳамият касб этгани давлат раҳбари томонидан алоҳида қайд этилди.

Мазкур Мурожаатномага кўра, Президентимизнинг таъкидлашича:

“кириб келаётган 2026 йил давлат бошқаруви, суд-ҳуқуқ тизими, иқтисодиёт тармоқлари, таълим, илм-фан, тиббиёт, маданият, спорт, экология тизимини – барча-барча соҳаларни ривожлантиришда туб бурилиш йили бўлади.

Энди Мурожаатноманинг асосий қисми – 2026 йилда амалга ошириладиган энг муҳим 6 та устувор йўналишдан иборат дастур ҳақида атрофлича тўхталиб ўтамиз”.

Мурожаатноманинг олтинчи устувор йўналиши бу – суд-ҳуқуқ ислоҳотлари бўлиб, унга кўра бир қатор истиқболи ислоҳотларни амалга ошириш кўзда тутилган.

            Унга кўра, “Рақамли суд” концепцияси доирасида терговдан бошлаб судга қадар бўлган барча жараёнлар сунъий интеллект технологиялари орқали автоматлаштирилади. Бу инсон омилини қисқартириш ва ишларни тезкор ва самарали юритиш имконини беради.

   Мазкур Мурожаатномага кўра, Президентимизнинг таъкидлашича:

Юртимизда тергов судьялари иш бошлагани – халқаро тан олинган “Хабеас корпус” институтини қўллашнинг навбатдаги муҳим босқичи бўлди.

2026 йилдан бошлаб тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ва бекор қилиш ҳуқуқи берилади. Шу билан бирга, жамоатчилик иштирокини ошириш орқали одил судлов жараёнлари шаффофлиги таъминланади.

Жиноят ишлари бўйича “халқ вакиллари ҳайъати” институти босқичма-босқич жорий этилади. Ўта оғир ва жамиятда шов-шув келтириши мумкин бўлган жиноятлар маҳаллий жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши, суд ҳукмининг адолатлилиги ва очиқлигини таъминлайди.

Фуқаролар ва тадбиркорлар ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш учун суд қарорларини самарали ижро этиш зарур. Шу мақсадда мажбурий ижро жараёнига рақамли технологиялар киритилади, келгуси икки йилда ижро ҳаракатларининг 30% инсон омилисиз амалга оширилиши назарда тутилган.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимини рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини жорий этишга қаратилган ислоҳотлар одил судловни таъминлашнинг замонавий ва самарали механизми сифатида намоён бўлмоқда. “Рақамли суд” концепциясининг изчил амалга оширилиши суд ҳокимияти мустақиллигини мустаҳкамлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ҳамда суд тизими фаолиятининг очиқлигини, самарадорлигини оширишга, адолатли, мустақил ва халққа яқин суд тизимининг мустаҳкамланишига хизмат қилади.

Дилноза Абдуқодирова,

Фуқаролик ишлари бўйича Учтепа туманлараро суди судьяси

ИҚТИСОДИЙ МУНОСАБАТЛАРДА ҲУҚУҚИЙ БАРҚАРОРЛИКНИ КУЧАЙТИРИШ ВА ОДИЛ СУДЛОВНИ ТАЪМИНЛАШ: 2025 ЙИЛ САРҲИСОБИ

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини тубдан ислоҳ қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди.

Хусусан, суд жараёнларини тўлиқ рақамлаштириш, қоғоздаги иш юритувни йўқ қилиш, сунъий интеллект технологияларини жорий этиш, судьяликка номзодларни тайёрлаш, амалдаги судьялар ва суд ходимлари малакасини ошириш, замонавий рақамли ўқитиш усулларини жорий этиш билан шуғулланадиган Одил судлов Академиясининг ташкил этилганлиги, судьялар мустақиллиги ва кадрлар сиёсатини кучайтириш ҳамда фуқаролар ва юридик шахсларнинг одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш борасида бир қатор ислоҳотлар амалга оширилди.

Биргина 2025 йилда давлатимиз раҳбари томонидан судларнинг мустақиллигини таъминлаш ва одил судлов самарадорлигини оширишга қаратилган 4 та муҳим Фармоннинг имзоланганлиги ҳам фикрмизнинг яққол тасдиғи бўлиб ҳисобланади.

Таъкидлаш жоизки, мазкур ислоҳотлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш,
суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш ҳамда одил судловга бўлган ишончни оширишга қаратилган.

Бу жараёнда иқтисодий судлар алоҳида аҳамият касб этиб, улар иқтисодий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларни ҳал қилиш орқали бозор иқтисодиётининг барқарор ривожланишига хизмат қилади. Айниқса, Тошкент шаҳри иқтисодий судлари иқтисодий фаоллик юқори бўлган ҳудуд сифатида энг катта иш юкламасига эга судлардан ҳисобланади.

Мамлакатимизда иқтисодий фаоллик юқори бўлган пойтхтда ҳам иқтисодий судларга келиб тушадиган ишлар сони ва кўлами сезиларли даражада ортиб бормоқда.

2025 йилда Тошкент туманлараро иқтисодий суди ва Тошкент шаҳар судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан одил судловни амалга оширишда иқтисодиёт соҳасида корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларнинг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқларини ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш, иқтисодиёт соҳасида қонунийликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга кўмаклашишга қаратилган бир қатор ишлар амалга оширилган.

Ҳисобот даврида жами 146 247 та даъво аризаси ва ариза келиб тушган. Ўтган йилдан 2025 йилга қолдиқ бўлиб ўтган ишлар сони 3 385 тани ташкил этади. Шундан ҳисобот даврининг охирига қадар 137 870 таси (2024 йилда
124 964 та) кўриб чиқилган. Кўриб чиқилган ишларнинг 127 068 таси бўйича даъво талаби қаноатлантирилган, 6 961 таси бўйича даъво талабини қаноатлантириш рад этилган, 1 265 таси бўйича иш юритиш тугатилган, 2 576 та даъво аризаси (ариза) кўрмасдан қолдирилган.

Кўрилган ишлар сони ўтган йилга нисбатан 12 906 тага ёки 10,3 фоизга кўпайган.

Ҳал этилган ишлар бўйича даъвогар (аризачи)лар фойдасига 6 трлн
912,1 млрд сўм пул маблағлари (асосий қарз, неустойка, зарар), республика бюджетига 2693,8 млрд сўм давлат божи ундириш тўғрисида суд ҳужжатлари қабул қилинган.

Тарафлар томонидан давлат бюджетига олдиндан ихтиёрий тўланган давлат божи суммаси 78,7 млрд сўмни ташкил этган.

Хусусий тадбиркорлар, кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга оид 26 242 та иш кўрилиб, улар фойдасига 3 трлн 960,0 млрд сўмдан кўпроқ ундириш ҳақида суд қарорлари қабул қилинган.

Суд мажлисларининг тарбиявий ва профилактик аҳамиятини ошириш, иқтисодиёт соҳасида қонунийликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга кўмаклашиш, қонунга ва судга нисбатан ҳурматда бўлиш муносабатини шакллантириш, тарафларга суд мажлисида қатнашиб, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларнинг бузилган ёки низолашилашилаётган ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун ҳар томонлама қулайлик яратиш мақсадида 50 385 таси ёки 36,5 фоизи судьялар томонидан бевосита маҳаллаларда, корхоналар, муассасалар, ташкилотларда сайёр суд мажлисларида ҳал этилган.

Ҳисобот даврида Тошкент туманлараро иқтисодий судида бир нафар судьянинг (амалда фаолият кўрсатган 19 нафар судьяга нисбатан) ўртача ойлик иш ҳажми 600,7 та (545,2 та) ишни, Тошкент шаҳар судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатида бир нафар судьянинг (амалда фаолият кўрсатган 14 нафар судьяга нисбатан) ўртача ойлик иш ҳажми 26,9 та (20,8 та) ишни ташкил этган.

Иш ҳажмларидан келиб чиққан ҳолда судьялар сонини мақбуллаштириш юзасидан зарур чоралар кўрилиб, 2026 йилдан Тошкент туманлараро иқтисодий судида яна 8 та янги тайинланган судьялар ва судья ёрдамчилари иш бошлаши белгиланди.

Юқори инстанция судлари томонидан самарали назорат механизми сифатида иқтисодий муносабатларда қонуний ва адолатли судловни таъминлашда ҳам қатор ишлар амалга оширилмоқда.

Хусусан, ҳисобот даврида Тошкент шаҳар судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан апелляция инстанциясида 1 895 та (2024 йил 1 720 та), кассация инстанциясида 948 та (495 та) ва тафтиш инстанциясида 768 та (627 та), жами 3 611 та (2 842 та) иш қайта кўриб чиқилган.

Шу ўринда қайд этиш лозимки, иқтисодий судлар фаолиятига сунъий интеллект ва таҳлил платформаларининг жорий этиш орқали ишларни автоматик тақсимлаш, суд амалиётини чуқур таҳлил қилиш ҳамда қарор қабул қилиш сифатини янада оширишга эришилади.

Суд ҳокимиятининг самарали, замонавий ва жамоатчилик эҳтиёжларига мос фаолият юритишининг асосий шартларидан бири бўлган судлар фаолиятини моддий-техник базасини мустаҳкамлаш ишларига ҳам алоҳида эътибор қаратилиб, Тошкент шаҳар суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати шароити яхши бошқа бинога кўчирилди.

Кўзлаган мақсадимиз эса битта – иқтисодий низоларни қонуний, холис ва ўз вақтида ҳал этиш орқали суд ҳокимиятининг нуфузини ошириш ҳамда тадбиркорлик субъектлари учун барқарор ҳуқуқий муҳитни шакллантиришдан иборат.

Бу йўналишда ишларни кўриб чиқишда процессуал муддатларга қатъий риоя этиш, суд қарорларининг асосли ва пухта бўлишини таъминлаш, шунингдек, иқтисодий қонунчиликни суд амалиётида бир хил қўллаш устувор вазифалар ҳисобланади.

Шу билан бирга, иқтисодий судлар фаолиятида рақамли технологиялар ва замонавий таҳлил воситаларини кенг жорий этиш, иш юритиш жараёнларини соддалаштириш ҳамда шаффофликни кучайтириш муҳим аҳамият касб этади.

Судьялар корпусининг касбий маҳоратини ошириш, ихтисослашувни чуқурлаштириш, медиация ва яраштириш институтларидан самарали фойдаланиш орқали низоларни судгача ҳал этиш имкониятларини кенгайтириш ҳам келгусидаги муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки,  изчил амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари иқтисодий ишлар бўйича одил судловни таъминлаш, тадбиркорлик фаолиятини ҳуқуқий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш ҳамда мамлакатда соғлом рақобат ва инвестициявий муҳитни ривожлантиришга хизмат қилмоқда.

Иброҳим Алимов,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари – иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси

БОЛАЛАРГА НИСБАТАН ЗЎРАВОНЛИКНИ ЯШИРИШ – ЖИНОЯТНИ ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ БИЛАН БАРОБАР

Болалар хавфсизлиги — замонавий жамият учун энг муҳим масалалардан бири. Айниқса таълим, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳимоя муассасаларида болаларнинг ҳуқуқлари таъминланиши, улар ҳар қандай зўравонликдан ҳимоя қилиниши лозим. Аммо амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, баъзан айнан шу тизимларда болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари юз берар экан, улар ҳақида ўз вақтида маълум қилинмаслиги жиддий муаммолар келтириб чиқармоқда. Айрим ҳолларда “обрў кетади”, “ишни ички ҳал қилайлик” деган нотўғри ёндашувлар туфайли далил яширилиши, сукут сақланиши кузатилади. Бу эса нафaқат боланинг ҳуқуқларини бузиш, балки такрорий зўравонликка йўл очиш дегани.

ЮНИСЕФнинг 2023 йилги ҳисоботларида таъкидланишича, дунё бўйлаб миллионлаб болалар турли шаклдаги зўравонликдан жабр кўради, у ҳолатларнинг сезиларли қисми таълим ва тиббиёт муассасаларида қайд этилган. АҚШда 2022 йил натижаларга кўра болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатларининг 32 фоизи ўқитувчи ёки тиббиёт ходимлари томонидан илк бор аниқлангани қайд этилган, аммо шуларнинг муайян қисми ҳақида расмий органларга ўз вақтида хабар берилмагани ҳам эътироф этилган. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва БМТнинг Болалар ҳуқуқлари бўйича қўмитаси ҳисоботлари ҳам ушбу хавфнинг жиддий эканини кўрсатади. Демак, муаммо нафақат жиноятнинг содир этилишида, балки уни яшириш амалиётида ҳам намоён бўлмоқда.

Халқаро амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, кўпгина ривожланган давлатларда болаларга нисбатан зўравонлик ҳақида маълум қилмаслик алоҳида ҳуқуқбузарлик сифатида баҳоланади. АҚШнинг қатор штатларида амал қилаётган “mandatory reporting law” қоидасига биноан, болалар билан ишловчи ўқитувчи, шифокор, психолог ва ижтимоий ходимлар зўравонликка шубҳа бўлган тақдирда ҳам бу ҳақда тегишли органларга хабар бериши мажбурий ҳисобланади, акс ҳолда улар маъмурий ёки ҳатто жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин. Европа мамлакатларида, хусусан Германия, Франция, Скандинавия давлатларида ҳам шу каби тизим амалда бўлиб, болани ҳимоя қилишга доир давлат сиёсати қатъий тарзда йўлга қўйилган. БМТнинг Болалар ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенцияси эса давлатларни болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш бўйича самарали ҳуқуқий механизм яратишга мажбур этади.

Ўзбекистон шароитида ҳам ушбу масала ниҳоятда долзарб. Агар таълим, тиббиёт ва ижтимоий ҳимоя тизими ходимлари болага нисбатан зўравонликни билиб туриб сукут сақласа, бу ҳолат нафақат ахлоқ жиҳатдан, балки ҳуқуқий нуқтаи назардан ҳам қаттиқ баҳоланиши керак. Шу боис мутахассислар, жамоатчилик ва ҳуқуқшунослар томонидан мулкчилик шаклидан қатъий назар барча тегишли муассасалар раҳбарлари ва ходимлари болаларга нисбатан зўравонлик ёки ҳуқуқбузарлик ҳақида хабар бермаган тақдирда маъмурий жавобгарликка тортилишини назарда тутувчи нормани қонунчиликка киритиш таклиф этилмоқда. Бу орқали жавобгарлик ҳисси ошади, сукут сақлаш амалиёти қисқаради, энг муҳими — болалар хавфсизлиги кучаяди.

Албатта, фақат жазо чорасини белгилашнинг ўзи етмайди. Масалага тизимли ёндашув зарур. Ҳар бир муассасада зўравонлик ҳолати аниқланганда ким ва қандай тартибда хабар бериши кераклиги бўйича аниқ регламент ишлаб чиқилиши лозим. Ходимларни болалар ҳуқуқлари, зўравонлик белгиларини аниқлаш, психологик ёндашув ва ҳуқуқий мажбуриятлар бўйича доимий тайёргарликдан ўтказиш муҳим. Шу билан бирга болаларни ҳам ўз ҳуқуқлари ҳақида хабардор қилиш, зарур пайтда қаерга мурожаат қилишини ўргатиш керак. Энг муҳим масалалардан бири — зўравонлик ҳақида хабар берган ходимнинг хавфсизлигини таъминлаш, унга нисбатан босим ёки таъқиб бўлишига йўл қўймасликдир.

Бола – оиланинг, миллатнинг ва давлатнинг келажаги. Болаларга нисбатан зўравонликни яшириш – жиноятни қўллаб-қувватлаш билан баробар. Шу боис бундай ҳолатларга сукут сақлашни камситилмайдиган ҳуқуқбузарлик сифатида баҳолаш ва жавобгарликни қонун билан белгилаш давр талаби. Бу чоралар орқали биз болаларимизнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилибгина қолмай, инсонпарвар ва масъулиятли жамият сари қадам ташлаймиз.

  Санжар Нишонов,

жиноят ишлари бўйича Шайхонтоҳур туман

      суди тергов судьяси  

ТАДБИРКОРЛАРГА НИСБАТАН ХУСУСИЙ АЖРИМ ҚЎЛЛАНИШИ БУ ЖАЗО ЧОРАСИМИ?

Хусусий ажрим — бу иқтисодий суд томонидан муайян ишни кўриш давомида аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари бўйича чиқариладиган алоҳида қарордир. У асосий суд қароридан фарқли ўлароқ, низонинг мазмунини (ким ҳақ, ким ноҳақ) эмас, балки жараёнда юзага чиққан қонунбузилишнинг сабаб ва шароитларини бартараф этишга қаратилади.

Иқтисодий судларда тадбиркорларга нисбатан хусусий ажрим чиқарилиши — бу нафақат ҳуқуқий жазо чораси, балки келгусидаги қонунбузилишларнинг олдини олишга қаратилган профилактик воситадир.

Хусусий ажрим ўзи нима?

​Хусусий ажрим — бу иқтисодий суд томонидан муайян ишни кўриш давомида аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари бўйича чиқариладиган алоҳида қарордир. У асосий суд қароридан фарқли ўлароқ, низонинг мазмунини (ким ҳақ, ким ноҳақ) эмас, балки жараёнда юзага чиққан қонунбузилишнинг сабаб ва шароитларини бартараф этишга қаратилади.

​Бунга асос: Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 200-моддасига мувофиқ, суд давлат органи, юридик шахс ёки мансабдор шахснинг фаолиятида қонун ҳужжатлари бузилганлигини аниқласа, хусусий ажрим чиқаришга ҳақли.

​Нима учун тадбиркорга нисбатан хусусий ажрим чиқарилади?

​Суд тадбиркорга нисбатан қуйидаги ҳолатларда хусусий ажрим чиқариши мумкин:

​- Мунтазам қонунбузилишлар: Агар тадбиркор ўз фаолиятида доимий равишда солиқ, меҳнат ёки шартнома интизомини бузиб келаётгани аниқланса.

​- Судга ҳурматсизлик: Суд топшириқларини бажармаслик, далилларни қасддан яшириш ёки суд мажлисига узрсиз сабаб билан келмаслик.

​- Ҳужжатларни қалбакилаштириш: Шартномалар ёки ҳисоб-фактураларда нотўғри маълумотлар кўрсатилгани фош бўлганда.

​- Бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини бузиш: Масалан, ишчиларга иш ҳақини вақтида бермаслик ёки истеъмолчилар ҳуқуқларини қўпол равишда поймол қилиш.

​Хусусий ажрим чиқариш ва ижро этиш жараёни

​Хусусий ажрим ижро этилиши мажбурий бўлган ҳужжат ҳисобланади. Унинг жараёни қуйидагича кўринишда бўлади:

​Аниқлаш: Суд ишни кўраётганда қонунбузилишни аниқлайди.

​Чиқариш: Алоҳида ҳужжат (ажрим) шаклида расмийлаштирилади.

​Юбориш: Тегишли тадбиркорлик субъектига ёки унинг юқори турувчи органига юборилади.

​Чора кўриш: Тадбиркор бир ой муддат ичида йўл қўйилган хатоларни тўғрилаши ва натижаси ҳақида судга хабар бериши шарт.

​Тадбиркор учун оқибатлари қандай?

​Хусусий ажрим чиқарилиши тадбиркор учун бир қанча салбий оқибатларга олиб келиши мумкин:

​- Маъмурий жавобгарлик: Агар хусусий ажримда кўрсатилган талаблар бажарилмаса ёки кечиктирилса, мансабдор шахсларга нисбатан жарималар қўлланилиши мумкин.

​- Репутация (обрў) йўқотилиши: Бу ҳужжат тадбиркорнинг ишончсиз ҳамкор сифатида рўйхатга тушишига сабаб бўлади.

​- Текширувлар учун асос: Хусусий ажрим нусхаси кўпинча солиқ ёки прокуратура органларига юборилади, бу эса тадбиркорлик фаолиятида кенг қамровли текширувларга сабаб бўлиши мумкин.

​Хулоса қилиб айтганда хусусий ажрим — бу суднинг тадбиркорга берган «сўнгги огоҳлантириши» демакдир. Унинг мақсади жазолаш эмас, балки тадбиркорни қонуний доирага қайтариш ва келгусида каттароқ жарима ёки жиноий жавобгарликка тортилишининг олдини олишдир.

​               

Машҳура Байбекова,

Тошкент туманлараро

иқтисодий судининг судьяси

БОЛАЛАРНИ ЗЎРАВОНЛИКЛАРДАН АСРАЙЛИК

Ўзбекистонда болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бирига айланди. Охирги йилларда бу борада ҳам қонунчилик, ҳам институционал тизим тубдан ислоҳ қилинди.

​​Қонунчилик ислоҳотлари борасида жумладан болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари кучайтирилди, хусусан,

​-«Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун: 2024 йилда қабул қилинган ушбу тарихий ҳужжат илк бор «зўравонлик» тушунчасини (жисмоний, жинсий, руҳий, ғамхўрлик кўрсатмаслик, эксплуатация) аниқ белгилаб берди.

​-Жазонинг муқаррарлиги Жиноят кодексига киритилган ўзгаришларга кўра, вояга етмаганларга нисбатан жинсий зўравонлик содир этган шахсларга нисбатан муддатидан олдин шартли озод қилиш ёки жазони енгилроғи билан алмаштириш тақиқланди.

​Шунингдек, ҳимоя (тақиқлаш) ордери жорий қилиниб эндиликда зўравонликдан жабрланган болаларга ҳам ички ишлар органлари томонидан ҳимоя ордери берилиши йўлга қўйилди.

​ Институционал ислоҳотлар

​Болалар билан ишлайдиган тузилмалар фаолияти қайта кўриб чиқилди, жумладан,

​-Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги: Президент ҳузурида ташкил этилган ушбу агентлик «Инсон» ижтимоий хизматлар марказлари орқали оғир аҳволга тушиб қолган болалар ва оилалар билан индивидуал ишлаш тизимини йўлга қўйди.

​-Болалар омбудсмани: Бола ҳуқуқлари бўйича вакил институтининг ваколатлари кенгайтирилди. У болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатларида мустақил кузатувчи ва ҳимоячи сифатида иштирок этмоқда.

​-«Етим болаларсиз жамият»

Меҳрибонлик уйлари босқичма-босқич деинституционализация қилинмоқда (ёпилмоқда) ва болалар оилавий муҳитга (тинчликпарвар оилалар, васийлик) йўналтирилмоқда.

Болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш — бу нафақат давлатнинг, балки ҳар бир ота-она ва жамият аъзосининг бурчидир. Бу жараён бир нечта муҳим асосларга таянади.

​​Ҳар бир бола қонун ҳимоясида бўлиши шарт. Ўзбекистонда бу борада бир қанча муҳим ҳужжатлар мавжуд мисол тариқасида оладиган бўлсак;

– Конституциявий кафолат: Бола ҳуқуқлари давлат томонидан ҳимоя қилинади.

​-«Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонун: Боланинг ҳаёти, соғлиғи ва қадр-қимматини ҳимоя қилишни белгилайди.

​​Оиладаги соғлом муҳит яратиш шунингдек, бола учун энг хавфсиз жой — унинг уйи бўлиши керак. Бунинг учун:

​Биринчидан, ишончли мулоқот зарур, хусусан, бола қўрқмасдан ўз муаммоларини айта олиши учун ота-она билан ўртада кучли ишонч бўлиши лозим.

​Иккинчидан, жисмоний жазодан воз кечиш керак, хусусан, «Тарбия воситаси» сифатида уриш ёки ҳақорат қилиш боланинг руҳиятини синдиради ва уни зўравонликка кўниктириб қўяди.

​Учинчидан, диққат ва эътибор боланинг хулқ-атворидаги кичик ўзгаришларни (камгаплик, уйқусизлик, қўрқув) вақтида сезиш муҳим.

​Муҳим эслатма: Зўравонликка гувоҳ бўлганда сукут сақлаш — жиноятга шерик бўлиш билан баробардир.

​

Машҳура Байбекова,

Тошкент туманлараро

иқтисодий судининг судьяси

ЎЗБЕКИСТОНДА СУД -ҲУҚУҚ ТИЗИМИНИНГ ЯНГИ ИСЛОҲОТЛАРИ

2025 йил Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизими учун рақамлаштириш, очиқлик ва судьялар мустақиллигини мустаҳкамлаш борасида туб бурилиш йили бўлди. Хусусан муҳтарам Президентимизнинг бир қатор фармон ва қарорлари (хусусан, ПФ-140-сон ва ПҚ-33-сон) асосида суд тизимда инқилобий ўзгаришлар амалга оширилди.

​ 2025 йилдаги энг муҳим ислоҳотларнинг асосий йўналишларини келтирадиган бўлсак буларга:

​Биринчидан. «Рақамли суд» ва Сунъий интеллект  жорий этилиши

​2025 йилнинг август ойида қабул қилинган фармон билан суд тизимига сунъий интеллект технологияларини киритиш босқичи бошланди:

​Суд ишларини автоматлаштириш: Сунъий интеллект ёрдамида суд ҳужжатлари лойиҳаларини автоматик шакллантириш ва суд мажлиси баённомаларини реал вақт режимида (нутқни матнга айлантириш орқали) ёзиб бориш тизими йўлга қўйилди.

​Хусусан қоғозсиз иш юритиш: Судларга ариза беришдан тортиб, ижро варақаларини чиқаришгача бўлган барча жараёнлар тўлиқ электрон шаклга ўтказилди.

​Тахминий натижага кўра тарафлар судга ариза беришдан олдин сунъий интеллект технологиялари ёрдамида суд муҳокамасининг тахминий натижаси ва харажатларини ҳисоблаб берувчи хизматлар синовдан ўтказилди.

​Иккинчидан. Судьялар мустақиллиги ва кадрлар сиёсати

​Судьяларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш мақсадида тизимли ўзгаришлар қилинди:

​-Умрбод судьялик лавозими: судьяларни дастлабки 5 йиллик муддатдан сўнг лавозимида умрбод қолдириш тартиби кенгайтирилди.

​-Гендер тенглиги: суд тизимида хотин-қизлар улушини камида 30 фоизга етказиш мақсади белгиланди ва «Аёл судьялар ассоциацияси» ташкил этилди.

​-Очиқ танлов: туман ва шаҳар судлари раисларини сайлашда очиқ танлов тизими жорий этилиб, унда номзодларнинг ахлоқий ва касбий мезонлари қатъий белгилаб қўйилди.

​Учинчидан. Судлар тузилмасини мақбуллаштириш

​Иқтисодий ва маъмурий судлар тизимида самарадорликни ошириш учун ташкилий ўзгаришлар амалга оширилди:

​-Иқтисодий судлар ислоҳоти: 2025 йил давомида бир қатор самарасиз туманлараро иқтисодий судлар тугатилиб, уларнинг ўрнига йириклаштирилган, замонавий рақамли инфратузилмага эга судлар ташкил этилди.

​-Инвестициявий низолар: хорижий инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун махсус судлов ҳайъатларининг ваколатлари кенгайтирилди.

​Тўртинчидан. Очиқлик ва жамоатчилик назорати

​-Онлайн трансляциялар: Суд мажлисларини реал вақт режимида интернет орқали трансляция қилиш амалиёти кенгайтирилди (ёпиқ суд мажлислари бундан мустасно).

​-Очиқ маълумотлар: судларнинг бўш иш ўринлари, судьяликка номзодлар ва интизомий жазолар ҳақидаги маълумотлар Судьялар олий кенгаши сайтида очиқ эълон қилина бошлади.

​Бешинчидан. Юридик таълим ва илм-фан интеграцияси

​-2025 йил ноябрь ойидаги фармон билан юридик таълим суд амалиёти билан чамбарчас боғланди. Тошкент давлат юридик университети ва бошқа юридик олийгоҳларда талабаларнинг судларда бевосита амалиёт ўташи (юридик клиникалар орқали) мажбурий этиб белгиланди.

​Хулоса қилиб айтганда, 2025 йилдаги ислоҳотлар суд тизиминини фақат жазоловчи органдан «инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ва адолатни таъминловчи юқори технологик тизим»га айлантиришга қаратилди, десак муболаға бўлмайди.

Машҳура Байбекова,

Тошкент туманлараро иқтисодий суди судьяси

​

ЯККАСАРОЙДАГИ САЙЁР ҚАБУЛЛАР

Тошкент шаҳар суди ва Тошкент шаҳар маъмурий суди раҳбарияти билан ҳамкорликда Яккасарой туманининг “Дилбулоқ” МФЙ биносида сайёр қабул ташкил этилди. Унда жами 15 нафар фуқаролар қабул қилинди.

Қабул қилинган фуқароларнинг 5 таси жиноят ишлари бўйича, 7 таси фуқаролик ишлар бўйича, 1 таси иқтисодий ишлар бўйича, 2 таси маъмурий судларга оид мурожаатларни ташкил қилди.

Сайёр қабулда 15 та мурожаатдан 11 таси бўйича ҳуқуқий тушунтириш берилди, 4 та мурожаат жойида ижобий ҳал этилди.

Жиноят ишлари бўйича Яккасарой туман суди томонидан жазодан озод қилиш бўйича киритилган тақдимномалар асосида ахлоқ тузатиш ишлари ҳамда озодликни чеклаш жазосини ўтаётган 4 нафар шахслар жазони ўташдан муддатидан илгари шартли равишда озод қилинди.

ФУҚАРОЛИК СУД ИШЛАРИНИ ЮРИТИШДА ДАВЛАТ БОЖИ: ТЎЛОВ ТАРТИБИ ВА ИМТИЁЗЛАР ТАТБИҚ ҚИЛИНИШ ҲОЛАТЛАРИ

Фуқаролик суд ишларини юритишда даъвогар судга мурожаат қилиши билан боғлиқ харажатларнинг муҳим қисми давлат божи ҳисобланади. Давлат божи – бу ваколатли давлат органлари томонидан фуқаролик ишларини кўриш ёки юридик аҳамиятга молик бошқа ҳаракатларни амалга ошириш учун ундириладиган мажбурий тўловдир.

Суд харажатларининг ушбу тури фуқаролик ишларини юритиш жараёнида давлат бюджети даромади сифатида шаклланади ва шу боис давлат божи тўғрисидаги қонун талабларига судлар томонидан қатъий риоя қилиниши зарур деб белгиланган. Давлат божи жисмоний ва юридик шахсларнинг судга мурожаат қилиш ҳуқуқини амалга оширишда муҳим омил бўлиб, унинг миқдори ва ундириш тартиби фуқароларнинг судга эркин мурожаат қилиш имкониятларига бевосита таъсир кўрсатади. Шу сабабли, давлат божи институтини тўғри тартибга солиш ҳамда амалиётда уни бир хилда қўллаш масаласи долзарбдир.

Фуқаролик суд ишларини юритишда “давлат божи” тушунчаси қонунчиликда аниқ таърифланган. Ўзбекистон Республикасининг “Давлат божи тўғрисида”ги Қонунининг 3-моддасида давлат божи юридик аҳамиятга молик ҳаракатларни амалга оширганлик ва (ёки) бундай ҳаракатлар учун ваколатли муассасалар ёки мансабдор шахслар томонидан ҳужжатлар берганлик учун олинадиган мажбурий тўлов экани белгиланган. Ушбу таърифга мувофиқ, давлат божи суд, нотариат, ФҲДЁ ва бошқа органлар томонидан кўрсатиладиган юридик аҳамиятга эга хизматлар учун ундириладиган йиғим сифатида намоён бўлади. Давлат божи ўз иқтисодий-маънавий моҳиятига кўра солиқ ёки божхона тўловларидан фарқ қилади, чунки у умумдавлат даромади сифатида бюджетга йўналтирилса-да, тўғридан-тўғри муайян ҳуқуқий хизмат кўрсатиш (масалан, судга даъво аризасини кўриб чиқиш) эвазига ундирилади.

Ўзбекистонда давлат божи институтининг ҳуқуқий асослари Конституциянинг судга мурожаат қилиш ҳуқуқини кафолатловчи нормалари билан ҳам узвий боғлиқ. Фуқароларнинг суд орқали ўз ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини амалга оширишда давлат божи маълум маънода “филтр” вазифасини бажаради – бир томондан, у суд тизими харажатларини қоплаш ва давлат бюджетини тўлдиришга хизмат қилса, бошқа томондан, асоссиз даъволарни камайтириш ва судларга тушадиган ортиқча юкламани олдини олишга қаратилган. Шу боис, давлат божи ставкалари ва ундириш тартиби қонунчиликда муайян меъёрлар билан тартибга солинади ва бу меъёрлар фуқаролик суд ишларини юритиш тартибининг ажралмас қисмидир.

Фуқаролик судларида давлат божига оид нормалар бир нечта норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда мустаҳкамланган. Биринчи навбатда, Ўзбекистон Республикаси “Давлат божи тўғрисида”ги Қонуни (2020-йил 6-январдаги ЎРҚ-600-сон) ушбу соҳадаги асосий қонундир. Мазкур Қонун давлат божини белгилаш, унинг ставкалари, тўлаш тартиби, қайтариш асослари ва тўловдан озод қилиш ҳолатларини батафсил тартибга солади. Иккинчидан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг суд харажатларига оид нормалари (13-боб) давлат божини ундиришнинг процессуал жиҳатларини белгилайди. ФПКнинг 131-моддаси ва навбатдаги моддаларида даъво аризасини қабул қилиш учун давлат божи тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжат илова қилиниши лозимлиги, акс ҳолда ариза қайтарилиши мумкинлиги кўрсатилган. Хусусан, ФПК 195-моддаси 1-қисми 7-бандига биноан, агар даъвогар қонун бўйича давлат божини тўлашдан озод қилинмаган бўлса ва ариза билан бирга давлат божи тўланганлиги ҳақидаги ҳужжат тақдим этилмаган бўлса (ҳамда даъвогар божини тўлашни кечиктириш ёки бўлиб-бўлиб тўлаш ҳақида илтимоснома бермаган, шунингдек почта харажатларини ҳам тўламаган бўлса), судья даъво аризасини қайтариш ҳақида ажрим чиқаради. Демак, судга мурожаат қилиш босқичида давлат божи тўланиши мажбурий процессуал талаб ҳисобланади. Суд харажатлари таркибига давлат божидан ташқари ишни кўриш билан боғлиқ бошқа чиқимлар (эксперт, гувоҳ харажатлари ва б.) ҳам киради, аммо давлат божи суд харажатларининг асосий турини ташкил этади.

Фуқаролик процессида давлат божининг ўрни ва аҳамиятини белгиловчи ҳуқуқий асослардан яна бири – Олий суд Пленуми қароридир. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2024-йил 16-декабрдаги “Фуқаролик ишлари бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти тўғрисида”ги 37-сонли Қарори бу борада судларга муҳим тушунтиришлар беради. Пленум қарорида давлат божини ундиришда қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўллаш, мавжуд камчиликларни бартараф этиш мақсад қилинган бўлиб, унда давлат божининг тушунчасидан тортиб, бож олинадиган ҳолатлар рўйхатигача, шунингдек имтиёзлар ва тўлов тартибигача батафсил изоҳ берилган. Жумладан, Пленум қарорида судларга “Давлат божи тўғрисида”ги Қонуннинг 4-моддасига мувофиқ фуқаролик ишлари бўйича давлат божи ундириладиган ҳолатларни эслатиб ўтади: фуқаролик судларига бериладиган барча даъво аризалари, алоҳида тартибда юритиладиган ишлар бўйича аризалар, суд буйруғини бериш ҳақидаги аризалар, ҳакамлик судлари қарорларидан норози бўлиб бериладиган аризалар, ҳакамлик қарорини мажбурий ижрога қаратиш тўғрисидаги аризалар ва бошқалар шулар жумласидандир. Бундан кўринадики, фуқаролик судида иш қўзғатиш учун деярли барча турдаги мурожаатларда давлат божи талаб этилади.

Давлат божини тўлаш тартиби фуқаролик процессининг бошидан то иш якунигача бўлган босқичларни қамраб олади. Одатда даъвогар (ёки судга мурожаат қилаётган шахс) даъво аризаси ёки ариза топширилаётган пайтда белгиланган миқдордаги давлат божини олдиндан тўлайди. Тўлов тижорат банклари, давлат хизматлари марказлари ёки мобил иловалар орқали махсус бюджет ҳисобварақларига амалга оширилади. ФПКга мувофиқ, давлат божи тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжат даъво аризасига илова қилиниши лозим (ФПК 132-моддаси). Агар бож тўланмаса ва ҳеч қандай имтиёз ёки кечиктиришга оид илтимоснома йўқ бўлса, суд аризани қабул қилмайди ва тегишли тартибда қайтаради. Шу тариқа, фуқаролик ишлари бўйича даъво қўзғатиш учун давлат божини дастлабки босқичда тўлаш процессуал мажбуриятдир.

Давлат божини ҳисоблаш механизмлари эса даъво талабининг хусусиятига (мулкий ёки номулкий тусда эканлигига), даъво баҳосига ва субъектнинг ҳуқуқий мақомига қараб фарқланади. Ўзбекистоннинг амалдаги қонунчилигига кўра, мулкий тусдаги (баҳоли) даъволар бўйича давлат божи даъво баҳосига нисбатан фоиз сифатида ҳисобланади, номулкий (баҳосиз) даъволар бўйича эса базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) маълум баравари миқдорида қатъий ставка белгиланади.

2020-йилда қабул қилинган “Давлат божи тўғрисида”ги Қонун иловасида давлат божи ставкаларининг батафсил жадвали келтирилган бўлиб, унда ҳар бир турдаги ҳуқуқий ҳаракат учун тўланадиган бож миқдори аниқ белгиланган.

Мулкий тусдаги даъволар – бу даъвогар томонидан маълум миқдордаги мол-мулк ёки пул маблағини ундириш, мулк ҳуқуқини эътироф этиш, ёки мол-мулкка эгаликни тиклашга қаратилган талаблар бўлиб, улар бўйича давлат божи даъво баҳосининг 4 фоизи миқдорида, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда тўланади.

Мазкур формула ҳуқуқий жиҳатдан адолатли нисбатни таъминлайди: бир томондан, даъво суммаси қанча катта бўлса, тўланадиган бож шунча кўп бўлади (пропорционал принцип), иккинчи томондан эса, кам миқдордаги даъволарда ҳам минимал тўлов кафолатланади. Бу ёндашув давлат бюджетининг суд харажатларини қоплашдаги барқарорлигини таъминлашга қаратилган.

Мисол учун, фуқаролик судига 12.000.000 сўм миқдоридаги талаб билан мурожаат қилган фуқаро 4% ставка асосида 480 минг сўм миқдорида давлат божи тўлайди. Аммо, агар ҳисобланган 4% миқдор БҲМдан кам чиқса (масалан, даъво суммаси кичик бўлса), барибир камида 1 БҲМ тўланади.

Номулкий тусдаги талаблар учун БҲМнинг 2-баравари миқдорида давлат божи тўланиши лозим.

Фуқаролик ишларида чиқарилган қарор ёки ажримдан норози бўлган шахс юқори инстанция судига апелляция, кассация ёки тафтиш тартибида шикоят беришда ҳам давлат божини тўлайди. Бу ҳолда тўлов миқдори биринчи инстанцияда тўланган бож миқдорининг 50 фоизи миқдорида белгиланади. Масалан, даъвогар биринчи инстанцияда 2 БҲМ миқдорида бож тўлаган бўлса, апеллятция шикояти учун 1 БҲМ миқдорида тўлов амалга оширади. Мулкий даъволар бўйича эса ушбу 50% ҳисоб “а” кичик банддаги ставка (4%) асосида аниқланади.

Фуқаролик ишлари юзасидан даъво аризаси бераётган шахс “my.sud.uz” wеб сайти орқали “Давлат божи калкулятори” каби электрон хизматлардан фойдаланиб ҳам бож суммасини ҳисоблаб олиши мумкин. Бунда фойдаланувчи даъво тури ва суммасини киритган ҳолда, тизим тегишли ставкани қўллаб чиқиб беради.

Фуқаролик суд ишларини юритишда давлат божи тўловини амалга оширишда рақамли технологиялар ва онлайн тўлов тизимларининг жорий этилиши Ўзбекистон суд-ҳуқуқ тизимининг замонавий босқичдаги муҳим ютуғларидан биридир. Сўнгги йилларда суд тизимида “рақамлаштириш” жараёнлари доирасида фуқароларнинг қулайлиги учун ягона электрон тўлов платформаси – https://billing.sud.uz портали ишга туширилган. Мазкур портал Ўзбекистон Республикаси Олий судининг расмий биллинг тизими бўлиб, у орқали фуқаролар ва ташкилотлар давлат божи, почта харажатлари ҳамда судга мурожаат қилиш билан боғлиқ бошқа тўловларни онлайн тарзда, тўлиқ шаффоф ва хавфсиз усулда амалга оширишлари мумкин.

 “Давлат божи тўғрисида”ги Қонуннинг 8-моддасида фуқаролик судларида давлат божини тўлашдан озод қилинадиган жисмоний ва юридик шахслар ҳамда даъво турлари рўйхати батафсил келтирилган. Ушбу рўйхат ижтимоий аҳамиятга эга манфаатларни кўзлаб судга мурожаат қилувчи шахслар ёки жамиятнинг заиф қатламларига тегишли даъво талабларини қамраб олади. Давлат божи бўйича иккинчи тур имтиёз – тўловни кейинга қолдириш ёки камайтириш – судьяларга қонун билан берилган танлов ҳуқуқдир. Бундай имтиёзлар, албатта, суд орқали ўз ҳуқуқини ҳимоя қилишда иқтисодий қийналадиган шахсларга ёрдам бериш, уларнинг давлат органлари хизматларидан фойдаланиш имкониятини кенгайтириш мақсадини кўзлайди. Бу борада Шарқ мутафаккирларининг ғоялари ҳамоҳангдир – хусусан, Ибн Сино давлатнинг вазифаси жамиятда ижтимоий адолатни қарор топтириш, аҳолини зарур эҳтиёжлар (меҳнат, ижтимоий таъминот) билан таъминлашдир деб ҳисоблаган. Президент Ш.Мирзиёев ҳам суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларда “инсон қадри учун” тамойилини илгари суриб, ҳар бир фуқаро ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиши учун тўсиқларни камайтиришга интилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023-йил 16-январдаги ПФ-11-сонли “Одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш ва судлар фаолияти самарадорлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармонида “фуқаролар ҳамда тадбиркорларга ўз ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини судларда ҳимоя қила олиши учун барча имкониятларни яратиш, суд ишларини юритишда тортишув ва тарафларнинг тенглиги тамойилларини тўлақонли рўёбга чиқариш” вазифаси қўйилган. Давлат божи бўйича имтиёзлар айнан ана шу тарафлар тенглиги ва ижтимоий адолатни таъминлашга қаратилган дейиш мумкин. Шулардан келиб чиқиб, Ўзбекистон ФПК 133-моддаси 2-қисми ва 193-моддасига асосан, судья аризани иш юритишга қабул қилиш босқичида аризачининг моддий аҳволидан келиб чиқиб давлат божини тўлашни кечиктиришга, бўлиб-бўлиб тўлашга ёки уни камайтиришга ҳақли. Бундай қарор аризачининг ёзма илтимосномаси ва асословчи ҳужжатлар мавжуд бўлганда қабул қилинади. Судья бу ҳақда яъни бож тўлаш муддатини узайтириш ёки бошқа енгиллик бериш ҳақида алоҳида ажрим чиқариши лозим. Амалиётда қайси ҳолларда бундай имтиёзлар берилиши мумкин? Одатда, ариза берувчи божни тўлашга қодир эмаслигини кўрсатадиган далилларни тақдим этса, масалан: кам даромад олиши, ишсизлиги, кўп фарзандли оиладорлиги, банк ҳисобида маблағи йўқлиги тўғрисида маълумотнома ва бошқалар. Пленум қарорида айтилишича, суд давлат божи тўловини кечиктириш ёки камайтириш масаласини ҳал этишда фуқароларнинг даромади, банкдаги маблағлари йўқлиги ҳақидаги далилларни диққат билан ўрганиши лозим. Мисол учун, даъвогар жисмоний шахс банкдаги ҳисобида маблағ йўқлигини тасдиқловчи маълумотномани илова қилса, суд буни инобатга олиб, бож тўлашни маълум муддатга кечиктириши мумкин. Пленум қарорида бундай банк маълумотномаси судга мурожаат қилинган кундан энг кўпи билан уч кун олдин олинган бўлиши кераклиги қайд этилган – яъни янгилиги талаб қилинади.

Давлат божини тўлашни кечиктириш – деганда божни ҳозир эмас, балки кейинроқ, одатда иш кўриб чиқилиб бўлгач ёки маълум муддат ўтиб тўлашга рухсат бериш тушунилади. Бўлиб-бўлиб тўлаш – бож суммасини бир йўла эмас, қисмларга бўлиб тўлаш жадвалини белгилаш (масалан, ҳар ой маълум қисмини тўлаш). Миқдорини камайтириш – божнинг умумий суммасини камайтириб бериш, яъни белгиланган ставкадан камроқ тўлашга рухсат. Бу имтиёзларнинг барчаси судьянинг ваколатига киради ва одатда фақат аризачининг оғир моддий аҳволи асосли далиллар билан тасдиқлангандагина татбиқ этилади. Судья бундай имтиёзни расмийлаштиришда, қоида тариқасида, иш юритишни қўзғатиш ҳақидаги ажримда ёки алоҳида ажримда буни кўрсатади. Бу амалиёт адолат ва тенглик тамойилларига мос бўлиб, суд тизимига ишончни оширади.

Хулоса қилиб айтганда, давлат божи – одил судлов сари йўлда икки томонлама воситадир: у бир томондан суд харажатларини қоплайди ва тартибни сақлайди, бироқ иккинчи томондан, адолат мезонларига мувофиқ ҳолда қўлланилмаса, одамларга ғов ҳам бўлиши мумкин. Шу сабаб, давлат божини ундириш тартиби ва имтиёзларини мунтазам равишда қайта кўриб бориш, замон талаби ва жамият эҳтиёжларига мос равишда ислоҳ қилиш зарур. Адолат тамойили устувор бўлган жамиятдагина фуқароларнинг суд тизимига ишончи ошади ва давлатнинг мажбурий йиғимлари ҳам ўзини оқлайди. Ал-Фаробийнинг сўзлари билан айтганда: “Жамият муҳаббатда бирлашади, адолат билан яшайди, ҳалол меҳнат билан юксалади”, демак, адолат бўлмаган жойда инсон қадри топталади, адолат қарор топган жойда эса – халқнинг давлатга ишончи мустаҳкамланади. Президентимиз таъкидлаганидек, суд қарорлари орқали ҳар бир фуқаро “пировардида давлатдан рози бўлиб чиқиши” зарур – давлат божига оид сиёсат ва амалиёт айнан шу олий мақсадга хизмат қилиши лозим.

Шаҳноза Зайниева,
фуқаролик ишлари бўйича Учтепа туманлараро суди судьяси

ШАЙХОНТОҲУР ТУМАНИДА ПРОБАЦИЯ НАЗОРАТИДАГИ ШАХСЛАР БИЛАН УЧРАШУВ БЎЛИБ ЎТДИ.

Ботир Зокиров номидаги миллий эстрада  санъати институти мажлислар залида пробация назоратидаги шахслар билан учрашув ўтказилди.

Тадбирда туман ИИО ФМБ бошлиғи ўринбосари, подполковник Ш. Матанов ва жиноят ишлари бўйича Шайхонтоҳур тумани суди судьяси А. Мирзаханов иштирок этди.

Учрашувда ёшларни салбий иллатлардан асраш, ҳуқуқий онг ва маданиятини ошириш, гиёҳвандлик, экстремизм ҳамда кибержиноятлардан ҳимояланиш масалалари ҳақида сўз борди.  Қонунчиликдаги янгиликлар ва жазони ўташ тартиблари тушунтирилди.

Тадбир якунида сайёр суд мажлиси ўтказилиб, ахлоқан тузалиш йўлига ўтган 5 нафар шахс Жиноят кодексининг 73-моддаси асосида жазони ўташ муддатидан илгари шартли озод этилди.