БЕЧОРА ҲУҚУҚИЙ МАДАНИЯТ: ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ САРСОН, «БУЗ-БУЗ»ЛАРДА КИМ АЙБДОР?

Гап ўзбошимчалик билан ҳеч бир рухсатсиз қурилган ноқонуний қурилмалар ҳақида борар экан, бу мавзу асло қонунга мувофиқ қурилган иморатлар, қонунга кўра, давлат ва жамият манфаатлари учун олиб қўйиладиган кўчмас мулк «снос»лари ва улар учун зарарни қоплашга доир низоларга тааллуқли эмас.

 

Ушбу мавзу фақатгина ўзбошимчалик билан ҳеч бир рухсатсиз қурилган ноқонуний қурилмалар ва улар юзасидан судларда кўриб чиқилаётган низолар ҳақида.

 

Демак, аввало Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 212-моддасига кўра, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда қурилиш мақсадлари учун ажратилмаган ер участкаларида, шунингдек, иморат қуриш учун зарур рухсатнома олмасдан ёки архитектура ва қурилиш нормалари ҳамда қоидаларини жиддий бузган ҳолда қурилган уй-жой, бошқа бино, иншоот ёки ўзга кўчмас мулк ўзбошимчалик билан қурилган иморат ҳисобланишини англаб етишимиз шарт. Ўзбошимчалик билан иморат қурган шахс унга мулк ҳуқуқини ололмайди.

Бу шахс қурган иморатини тасарруф этишга – сотишга, ҳадя этишга, ижарага беришга, иморатга нисбатан бошқа битимлар тузишга ҳақли эмас.

 

Ўзбошимчалик билан иморат қурилиши натижасида ҳуқуқлари бузилган шахснинг ёки тегишли давлат органининг даъвоси билан бундай иморат суд қарорига мувофиқ, ноқонуний қурилмани қурган шахс томонидан ёки унинг ҳисобидан бузиб ташланиши мумкин.

 

Ўзбошимчалик билан қурилган ёки ноқонуний қурилмаларни бузиш борасидаги ишлар амалиётига эътибор қаратсак, 2021 йилда Тошкент туманлараро иқтисодий судига 292 та ана шундай даъво аризалари киритилган.

 

Тошкент туманлараро иқтисодий судига киритилган шундай даъволар жорий йилнинг дастлабки 50 кунида 300 (2021 йилда эса, жами 292 та)дан ортиқни ташкил қилмоқда.

 

БУ НИМАНИ АНГЛАТАДИ?

 

 Тошкент шаҳридаги ФИБ судларига ҳам бу тоифа 1000га яқин даъволарнинг киритилганлигини эътиборга олсак, бу рақамлар ўтган йилга нисбатан бир неча баробар ошган, дейиш мумкин. Бу нимани англатади?  Ўтган бир йил давомида аҳоли томонидан шунча ноқонуний қурилма қуриб олинганлигиними?

 

Йўқ. Чунки бу каби ўзбошимчалик билан қурилган ноқонуний қурилмалар охирги бир йилда қурилмаган. Аксари, йиллар давомида қурилган.

 

Хўш, унда масала нимада, ўзбошимчалик билан қурилган ноқонуний қурилмаларнинг «болалаб» кетишига ким айбдор?

 

Бундай қурилмаларнинг юзага келаётганлигининг омили нимада?

 

Демак, бугунги мавзунинг ҳам кульминацион нуқтаси айнан мана шу савол, унинг аниқ жавоблари ва бошқа фикр-мулоҳаза ҳамда таклифлар хусусида.

 

КИМ АЙБДОР?

 

Албатта биринчи томон, яъни тегишли давлат ва назорат идоралари ва масъуллар:

 

– Қурилишга рухсат олишнинг содда ва шаффоф механизмини ўзида мужассам этган ҳуқуқий асос, яъни бу борада замон ва илғор халқаро стандартлар талабларига жавоб берадиган қонунчилик асоси ўз вақтида яратилмади.

 

– Фақат охирги 3 йил ичида бу борадаги қонунчилик базаси мустаҳкамланди, норма ижодкорлигида сезиларли ўзгаришлар қилинди.

 

– Шаҳарсозликнинг кўп йиллик концепцияси ўз вақтида ишлаб чиқилмади, натижада вақтинча, енгил типдаги конструкция ва бошқалар деган тадбиркорлик фаолиятида фойдаланиш учун ажратиладиган ер участкаларида қуриладиган ҳамда биринчи огоҳлантиришдаёқ бузиб ташланиши лозим бўлган қурилмалар – ақлсиз, коррупцияген тизим ишлаб келганлигини кўрсатади ва бу оддий ҳолатга айланди.

 

– Бундай қурилмалар бузилса, иккинчи томон – тадбиркор қанча вақт, меҳнат сарфлаши, қанча зарар кўриши ва бунинг натижаси охир-оқибат иқтисодиётимизга салбий таъсир кўрсатиши эътибордан четда қолди.

 

– Яхшиямки, бу тоифа рухсат бериш амалиётига давлатимиз раҳбарининг қарори билан чек қўйилди. Ер участкасини сотиб олиш, фойдаланиш, қурилма қуриш тизими реализациясининг ҳақиқий бозор иқтисодиётига, илғор халқаро стандартларга асосланган ҳуқуқий асоси – ер участкасига эгалик ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини очиқ ким ошди савдоларида сотиш механизми белгиланди.

 

– Шунга қарамай соҳада қонун устуворлиги эмас, топшириқ устуворлиги ҳали-ҳамон давом этмоқда.

 

-Суд жараёнида берилаётган тарафларнинг тушунтиришларига мувофиқ, айрим ўзбошимчалик билан қурилаётган қурилмалар маҳаллий мансабдорларнинг оғзаки розилиги ва топшириғи билан қурилганлиги, улар эса ўз навбатида катта мансабдорларга ҳудудларда амалга оширилаётган ободонлаштириш ишлари лойиҳалари доирасида қилинаётган ишларни тақдимот қилишга зўр берганлиги ва натижада тегишли тартибда рухсат олинмаган қурилмаларни қурилганлик ҳолатлари ҳам аниқланмоқда.

 

Шунингдек, бу тоифа даъво аризаларнинг қисқа муддатда сезиларли равишда ортганлиги, ўзбошимчалик билан қурилган ёки ноқонуний қурилмалар бўйича тегишли равишда тизимли назорат ўрнатилмаганлиги, назорат идоралари томонидан бу борада қонунни ижросини назоратига эмас, урғу қонуности ҳужжатларига қараб қолинганлиги, юқори турувчиларнинг топшириғига қараб иш кўрилганлиги, оғзаки режалаштирилган ободонлаштириш дастурлари асосида тадбиркорларга ҳужжатсиз қурилмалар қуриш тавсия қилингани ва шу кабилар оқибатида судга шошмашошарлик билан даъво аризалар тақдим этилаётганлиги билан изоҳланади…

 

ЯНА КИМ АЙБДОР?

 

Хўш бунда яна ким айбдор? Албатта иккинчи томон, яъни таваккаллига бундай қурилмаларни қуриб олаётган аҳоли тоифаси.

Тан олиб айтиш керакки, кўпгина ҳолларда ўзбошимчалик билан иморат қуриш, ер участкаларини ноқонуний эгаллаб олиш яхшигина бош оғриққа айланган.

 

Шундан бўлса керак, халқимизда «пул топибсану ақл топмабсан» ёки «пулни топишни эмас, сарфлашни ўрган», «тадбиркор, бу – маблағ топишни билган эмас, уни сарфлашни билгандир», … каби ибратли сўзлар қўлланиб келинган.

 

Айтишингиз мумкиндир, «ўзбошимчалик билан ўша қурилмани қуришдан олдин ҳокимиятга мурожаат қилганку, ҳокимият билганку, лекин мурожаатга ўз вақтида жавоб олмагандан кейин қуради-да, нима қилсин ёки бунда коррупция ҳолатлари бор, кимдир тамаъгирлик қилиб ваъда берганки, қургандир, бўлмаса, унинг ҳам калласи (ақли) бор, ўз-ўзидан қурмас», деб…

 

Бу энди алоҳида мавзу, аммо мазкур мавзуда ўзбошимчалик билан қурилган иморат – ақлсиз сарфланган меҳнат ва ҳавога совурилаётган маблағ ҳамда унинг оқибатлари ҳақида бироз мушоҳада қилиш ўринлироқ.

 

Статистик маълумотларга кўра, ўзбошимчалик билан қурилган иморатларни бузиш ҳақида даъволарнинг аксарияти қаноатлантирилади.

Чунки бундай қурилмалар ўз номи билан ноқонуний ва ўзбошимчалик билан қурилган қурилмалардир.

 

Энди бунга сарф қилинган куч-меҳнат, вақт, асаб, ҳавога совурилган харажат ҳамда мазкур иморатларни бузиб ташлашга қилинадиган харажат – чиқимларни тасаввур қилаверинг…  Бир сўз билан айтганда, бу ҳолатни қонунни менсимаслик, унга амал қилмаслик оқибати дейиш мумкин  ёки юқори таваккалчилик (риск) – ўзбошимчалик билан қуриладиган иморатга ҳужжат расмийлаштириб олишга бўлган асоссиз ишонч ва ушбу асоссиз ишончни қонун устуворлигидан муҳим деб билиш айрим тоифа аҳоли онгига сингиб қолганлиги ҳамда ер участкасини эгаллаб олишга бўлган хоҳиш-истакнинг ўта кучлилиги ҳам бор гап.

Коррупциявий омиллар, ўзбошимчалик билан иморат қуриб олган шахснинг маълум масъул ёки мансабдорнинг порага олишига, манфаат эвазига оғдиришига бўлган ишончи аҳолининг айрим қатлами онгига сингиб қолган.

 

ҲУҚУҚИЙ МАДАНИЯТ…

 

Албатта, овораи-сарсон қонун устуворлиги, саргардон ва бечора ҳуқуқий маданият.

 

Ер участкаси ажратишнинг лозим даражадаги энг мақбул, замонавий, яхлит тизими амалда мавжуд эмас.

 

Ҳатто, ер участкасини электрон савдоларда сотиш тизимига ўтилаётганлиги ҳам кутилган самарани бермаслиги, яъни маблағи бор ва ЭСларда тажриба тўплаган шахс, ёки шахслар гуруҳинининг бундай савдоларда ғолиб бўлиш эҳтимоли юқорилиги, бунда иқтисодий ва молиявий жиҳатдан эҳтиёжманд қатлам ёки имконияти чекланган кичик тадбиркорнинг ҳуқуқлари эътиборга олинмаган.

 

Ер участкаси юртимиздаги энг қиммат товарлардан бири – олди-сотди (ноқонуний бўлса-да) объектига, шу олди-сотди жараёнлари эса, қора бозор, даромад манбаи, ноқонуний (яширин) бизнес воситасига айланиб улгурган (чала бўлса-да иморат қуриш ва мулк ҳуқуқини олиб сотиш авж олганлиги).

 

Ер участкаси борасида ваколатга эга бўлган назорат қилувчи идораларнинг назорат институти етарли самара бермаётганлиги, ўзбошимчалик билан қурилган иморатлар билан боғлиқ ишларнинг кўришда процессуал қонунчиликка мувофиқ, судларнинг даъво предмети билан чекланиши каби бир қатор омиллардир.

 

Демак, бу борада қатъий қонун нормаларини самарали назоратини таъминлаш, ер участкасини реализация қилишда топшириқларга эмас, фақат ва фақат қонун устуворлигига амал қилиш даркор.

 

Ўзбошимчалик билан қурилган иморатлар билан боғлиқ ишларни кўришда судлар ваколатини кенгайтириш, бундай низоларни ҳал этишда судлар роли ва ўрнини ошириш, «охирги сўзни суд айтади» деган тамойилга амалда ўтиш, айни низолар бўйича суд қарорлари ижросини белгиланган муддатда ва сўзсиз ижро этиш ҳамда судлар ўз ўрнида бу каби низоларни кўриш жараёни ва якуни бўйича қатъий хулоса қилишлари, айбдорларга нисбатан тегишли чораларни қўрқмай қўллашлари муҳимдир.

 

Ер участкасини реализация қилишнинг илғор, шаффоф ва адолатли ҳамда фақат ва фақат қонунлар асосида таъминланадиган тизимини яратиш ва амалда йўлга қўйиш, бу борадаги барча қонун ости ҳужжатларидан воз кечиш давр талаби саналади.

 

Давлатнинг ер участкасига бўлган ҳуқуқларини бузиш билан боғлиқ ҳуқуқбузарликларга нисбатан жамиятда муросасиз муносабатни шакллантириш долзарб муаммолигича қолиб кетмоқда.

 

Ушбу масалани ким қандай тушуниши албатта унинг илми, дунёқараши, тарбияланган муҳити, тажрибаси ва ҳоказоларга боғлиқдир, лекин гапнинг очиғини айтадиган бўлсак, ўзбошимчалик билан қурилган иморат – ақлсиз сарфланган вақт, куч-меҳнат ва ҳавога совурилаётган маблағ (инвестиция) эканлигини тан ола билсак, бу фақатгина фойдали бўлади холос.

 

Хулоса ўрнида айтсак, ноқонуний ва ўзбошимчалик билан қурилган қурилмаларни бартараф этишнинг асосий омили, бу – қонун устуворлигини сўзсиз таъминлаш, бир маъромда ривожланиб кета олмаётган ҳуқуқий маданиятни юксалтириш зарур эканлигини англаб етишимиздадир.

 

Нуриддин МУРОДОВ,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди раиси