13Mar Янгиликлар

БАҲОРНИНГ ЯНА БИР БЕЛГИСИ

Бугунги анъанавий «Маърифат соати» бир неча жиҳати билан аввалгиларидан фарқ қилди. Яъниким, тадбирга атанган олим ва ё ўз соҳасининг пешқадам вакили таклиф этилмади. Тажрибали судьялар ҳам безовта қилингани йўқ. Аксинча, ёш, изланишни малол олмайдиган мутахассис – Тошкент шаҳар маъмурий суди катта ёрдамчиси Дилноза Ўринбоевага ишонч билдирилдики, натижани кутилганидан зиёда, дейиш мумкин.

Маърифий тадбир Ўзбекистон Қаҳрамони, Халқ шоири Абдулла Ориповнинг ҳаёти ва ижоди ҳақида эдики, мавзу юзасидан адабиётдан бир мунча йироқ соҳа ёш вакиласининг маъруза қилиши бироз ажабланарли туюлиши мумкин. Бироқ ажабланадиган нарсанинг ўзи йўқ, аслида. Чунки, катта-ю кичик ижодкорни ҳар бир китобхон, аввало, ўзи учун кашф қилади. Маърузачимиз ҳам турли манбалардан кўчирилган иқтибосларни ҳижжалаб ўқимади, адабиётшуносликка оид терминлар билан иштирокчиларнинг икки қоши ўртасида тугун пайдо қилгани йўқ. Аксинча, атоқли ва ардоқли шоирни ўз қараши ҳамда ўзига яраша бадиий дид (ва бироз ҳаяжон) билан тасвирлаб бердики, кўпларнинг тасаввуридаги Абдулла Орипов “мадҳияни ёзган шоир” эмас, бетакрор шеърияти билан ўзбек маънавияти ҳазинасини бойитиб кетган улкан ижодкор сифатида гавдаланди.

Яна бир гап. Баҳорнинг белгилари кўп: бойчечакнинг қор остидан мўралаши-ю ғунчаларнинг новдаларни безашга тушиши, бу ёғи Наврўзнинг эшик қоқа бошлагани, хуллас, ҳамма-ҳаммаси баҳордан дарак. Бугунги тадбирда ўзбек адабиётининг судьялар ва суд ходимларидан иборат шинавандалари баҳордан дарак берувчи яна бир белгини кашф этган бўлса, ажабмас. Эътибор қаратинг-а: Абдулла Орипов 21 март санасида таваллуд топган ва бу кун  Наврўз айёми тантаналари соясида қолиб кетаётгани йўқ. Демак, буюк шоирнинг таваллуди санаси баҳорнинг яна бир белгисига айланиб улгурибди…

12Mar Янгиликлар

ИНСОН БАХТИ – ОИЛАДАН БОШЛАНАДИ, ОИЛА ЭСА АЁЛ БИЛАН МУСТАҲКАМ

 Сарлавҳага танланган эътироф давлат раҳбарига тегишли. Айни эътироф оддийлиги баробарида жиддий экани ҳам чин, негаки, аёл билан мустаҳкам оилаларда келажак авлодлари вояга етади. Демак, аёл ва бола ҳуқуқлари муҳофазасининг аҳамияти катта. Шу маънода давлатимиз раҳбарининг “Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида”ги Фармони келажак учун ҳозир яратиш зарур бўлган замин ҳисобланади. Чунки,  мазкур ҳужжат хотин-қизлар ва вояга етмаганларга нисбатан ҳар қандай кўринишдаги зўравонликка қарши курашишда муросасиз муҳитни шакллантириш ва суд ҳимоясининг мутлақо янги, самарали механизмини яратишга қаратилгани билан аҳамиятлидир.

Ҳужжатга мувофиқ, аёллар ва вояга етмаганларга нисбатан содир этиладиган жиноятлар учун жавобгарликни янада кучайтириш назарда тутилган. Эндиликда шаҳвоний шилқимлик содир этган шахс 5 суткагача маъмурий қамоқ билан чекланиб, жазодан “ўтириб чиқиш” орқали қутилиб қолмайди. Бу каби ҳуқуқбузарликлар учун жазо муқаррар ва оғирроқ бўлади.

 Мамлакатимизда эрта никоҳ, эрта ёшдаги туғуруқ ҳамда аёллар ва болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатларининг олдини олишда оила институтини мустаҳкамлаш жамиятда соғлом ижтимоий муҳитни шакллантиришнинг муҳим йўналиши сифатида доимий эътибор қаратиб келинган. Никоҳ ёши тўғрисидаги қонунчиликни бузиш, вояга етмаган шахс билан ҳақиқатда никоҳ муносабатларига киришиш, шунингдек, бундай ҳолатлар ҳақида хабар бермаслик билан боғлиқ маъмурий ишлар судлар томонидан пухта, холис ва тезкор кўриб чиқилиши талаб этилади.  Шунингдек, жиноят ишини қўзғатиш рад этилган, аммо маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд ҳолларда шахсларни жавобгарликка тортиш тартиби такомиллаштирилади.

 Умуман олганда, мазкур чора-тадбирлар жамиятда вояга етмаганлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Бу эса аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликка нисбатан муросасиз муносабат шакллантириш, жазонинг муқаррарлигини таъминлаш ва ҳуқуқий профилактикани кучайтириши шубҳасиз.

 Фармонга кўра, 2027 йилдан бошлаб, аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик билан боғлиқ жиноятлар махсус тайёргарликдан ўтган судьялар томонидан кўриб чиқилади. Бу ихтисослашув суд қарорларининг сифатини ошириш, гендер сезгирлик ва болалар психологиясига оид билимларни амалиётга жорий этиш имконини беради.   Бундан ташқари, зўравонликдан жабрланган ва ҳимоя ордери берилган хотин-қизлар хавфсизлигини кучайтириш учун уларнинг телефонига махсус “SOS” иловасини ўрнатиш таклифи билдирилди.

Фармонга мувофиқ, Жиноят кодексининг жинсий эркинликка қарши қатор моддалари бўйича терговга қадар текширув ва дастлабки терговни фақат прокуратура органлари амалга ошириши белгиланди. Бу процессуал ваколатларни марказлаштириш орқали далилларни йиғиш ва баҳолаш сифатини ошириш, жиноятларнинг латентлигини камайтириш ҳамда жабрланувчиларни самарали ҳимоя қилишга хизмат қилади.

Аёллар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш — бу фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг эмас, балки бутун бир жамиятнинг устувор вазифасидир. Конституциямизда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари олий қадрият сифатида белгиланган. Шундай экан, ҳар бир суд қарори, аввало, инсон шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилишга қаратилган бўлиши шарт. Ушбу ҳужжат жамиятимизда инсон қадрини улуғлаш, оила муқаддаслигини асраш ва болаларнинг бахтли келажагини таъминлашга қаратилган тизимли ислоҳотларнинг мантиқий давоми бўлди, десак янглишмаган бўламиз.

                                                                            Шоира Эрметова,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди судьяси

12Mar Янгиликлар

“PDP”ДА ОЧИҚ СУҲБАТ, САЙЁР СУД…

 Пойтахтнинг Сирғали туманида жойлашган “PDP” университети IT соҳасига ихтисослашган олий таълим маскани ҳисобланади. Жиноят ишлари бўйича ушбу туман суди судьяси Ойбек Кахаров мазкур даргоҳга келиб, талабалари билан очиқ суҳбат ўтказгани бежиз эмас.

Бугунги кунда кибержиноятлар сони ҳам, салмоғи ҳам ортиб бораётгани рост. Бироқ бу – унча-мунча  дастурчи “ялонғоч қўлга тутқич бермас”лигини англатмайди.  Суҳбатда мазкур тоифадаги жиноятлар, уларни  фош этиш, қонун устувор, жазо муқаррарлигини таъминлаш, бу борадаги суд амалиёти ҳақида етарли тасаввурлар берилди.

Шунингдек, коррупция, одам савдоси ва  бошқа оғир ҳамда ўта оғир жиноятларни содир этган жиноий гуруҳларга нисбатан чиқарилган ҳукмлар мисолида “бузоқнинг югургани сомонхонагача” мақолининг мазмун-моҳияти ҳам тушунтирилди.

Суҳбатдан сўнг сайёр суд муҳокамаларига ўтилди. Унда пробация ҳисобидаги тўрт нафар маҳкумга оид тақдимномалар кўриб чиқилди. Натижада уларнинг уч нафари тайинланган жазонинг ўталмаган қисмидан муддатидан илгари шартли озод қилинди. Бир нафари тайинланган жазо эса, белгиланган тартиб-қоидаларни бузгани боис, оғирроғига алмаштирилди.

10Mar Янгиликлар

УЧ ХАЛҚАРО ҲУЖЖАТНИНГ ЎЗИГА ХОС ЖИҲАТИ

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексида (32-модданинг 2-қисми) чет давлат судлари ва арбитражларининг қарорларини тан олиш ҳамда ижрога қаратиш оид ишлар вилоят ва унга тенглаштирилган судлар иш юритувига тааллуқли экани белгиланган.

 Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) аъзо давлатлар судларининг ҳал қилув қарорларини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги ишлар эса «Хўжалик фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ низоларни ҳал этиш тартиби тўғрисида»ги Битим (1992 йил 20 март, Киев), «Фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий муносабатлар ва ҳуқуқий ёрдам тўғрисида»ги (1993 йил 22 январь, Минск) ва «Фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий ёрдам ва ҳуқуқий муносабатлар тўғрисида»ги Конвенциялар (2002 йил 7 октябрь, Кишинев) асосида кўриб чиқилади.

Агар Киев Битими ёки Минск, Кишинев Конвенциялари иштирокчиси бўлмаган давлат судининг қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисида илтимоснома берилган бўлса, бундай илтимосномани қабул қилиш (ИПК 154-моддасининг 1-банди асосида) рад этилади. Агар кўрсатилган ҳолат илтимоснома иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса (ИПК 110-моддасининг 1-бандига мос ҳолда), иш юритиш тугатилади.

Киев битимини МДҲнинг деярли барча аъзолари томонидан имзолаганиб, тегишли тартибда ратификация қилгани боис, ушбу давлатлар судлари қарорларини тан олиш ва ижрога қаратишда иқтисодий судлар томонидан ушбу битимнинг қоидалари тўлиқ қўлланилади. (Фақатгина Озарбайжон ушбу битимга қўшилиш тартибини тўлиқ амалга оширмаганлиги учун ундаги қоидалар ушбу давлат судлари қарорларини тан олиш ва ижрога қаратишда қўллаб бўлмайди).

Киев Битими 13 та моддадан иборат. Уларда МДҲ иштирокчи-давлатларда жойлашган хўжалик юритувчи субъектлар ўртасидаги низоларни ҳал қилишда ҳуқуқий ҳамкорлик назарда тутилади. Шунингдек, хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида шартномавий ва фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларни, давлат ва бошқа органлар билан боғлиқ муносабатларни ҳамда қарорлар ижроси масаласини тартибга солади.

Унинг 3-моддасида ҳар бир аҳдлашаётган давлатларнинг фуқаролари ва унинг ҳудудида яшаётган шахслар, ваколатли арбитраж (хўжалик) ва ҳакамлик судларига ҳеч қандай тўсиқларсиз мурожаат этишга, илтимосномалар киритиш, даъволар қўзғатиш  ҳамда бошқа процессуал харакатларни амалга оширишга ҳақли эканлиги белгиланган.

Агар ҳуқуқий муносабатлар Киев Битими билан тартибга солинмаган бўлса, Кишинев Конвенцияси, ушбу конвенция иштирокчилари бўлмаган МДҲ давлатлари билан муносабатларда эса Минск Конвенцияси қўлланилади.

Кишинев ва Минск конвенциялари ҳуқуқий ҳамкорликни йўлга қўйиш мақсадида узоқ муддатга мўлжалланган, кўп томонлама, умумий тамойил ва стандартларни ўз ичига олган кенг доирадаги халқаро ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади.

Таъкидлаш лозимки, Украина ҳамда Молдова давлатлари МДҲ иштирокчи давлатлар қаторини тарк этган бўлса-да, Украина Киев Битими, Молдова эса Минск Конвенциясининг тўлақонли аъзоси ҳисобланади. Шу сабабли ушбу давлатларнинг қарорлари иқтисодий судлар томонидан тан олиниши ва ижрога қаратилишига ҳуқуқий монъелик йўқ.

Минск конвенцияси 87 та моддани ўз ичига олган. Унда ҳар бир аҳдлашувчи томон фуқаролари, шунингдек, уларнинг ҳудудида яшовчи бошқа шахслар ўзларининг шахсий, мулкий ва номулкий ҳуқуқлари учун ҳуқуқий ҳимоядан фойдаланиши, низолар кўриб чиқилишида унда қайд этилган тартиблар юридик шахсларга нисбатан ҳам қўлланилиши белгиланган.

Эътибор бериш лозимки, Киев битимида даъвони таъминлаш мақсадида мол-мулкни, жумладан, банк ҳисобварақларидаги пул маблағларини хатлаш тўғрисидаги суд ҳужжатларини тан олиш ва ижрога қаратиш назарда тутилмаган. Шу сабабли МДҲ иштирокчи давлатлар ўртасида бундай тоифадаги ариза (илтимоснома)ларни ҳал қилишда Кишинёв Конвенция нормаларини қўллаш зарур.

Қайд этилган халқаро ҳуқуқ ҳужжатларга мувофиқ, илтимосномага илова қилинаётган ҳужжатлар давлат тили ёки рус тилига қилинган таржимаси билан бирга тасдиқланган ҳолда тақдим этилиши назарда тутилган.

Озода Гулямова,

Тошкент шаҳар судининг иқтисодий

 ишлар бўйича судьяси     

7Mar Янгиликлар

СУДЬЯЛАР КУРСАТЛАРГА ОЧИҚ ДАРС ЎТДИ

Тадбир “давра суҳбати” шаклида ўтгани билан уни  “очиқ дарс” деб аташ ҳам мумкин. Қолаверса, гап шаклда эмас, натижа ва самарада. Фавқулодда вазиятлар вазирлиги Академияси раҳбарияти тадбир эркин, очиқ ва самимий ўтишига алоҳида эътибор қаратгани сабаби шунда. Шу боис ортиқча маърузабозлик қилинмади, тадбир савол-жавобларга бой ўтди ва табиийки, таассуротлар ҳам шунга яраша. Чунки, Академиянинг Кундузги таълим факультети курсантлари, Офицерларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш курси тингловчилар учун “Техноген тусдаги фавқулодда вазиятлар (ёнғин) билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар учун маъмурий жазо чорасини қўллаш” мавзуси алоҳида аҳамиятга эга. Айни мавзуда судьялар (Тошкент шаҳар суди судьяси Абдуллажон Муҳиддинов ва Тошкент вилояти маъмурий суди судьяси Мақсудбек Саидов) билан тўғридан тўғри мулоқотлар эса бу борадаги суд амалиёти ҳақида кенг тушунча бериб, тасаввурларни бойитади.

Очиқ мулоқотда маъмурий жазо чорасини қўллаш тартиби, шунингдек, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 84, 124, 211, 204-1-моддаларида кўрсатилган ҳуқуқбузарликлар содир этилганда фавқулодда вазиятлар давлат назорати инспектори томонидан маъмурий жазо чораларини қўллаш тартиби содда ифодалар билан тушунтирилди. Шунингдек, ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузишга оид жиноят, бунда ваколатли ходимнинг вазифа ва мажбуриятлари, фавқулодда вазият оқибатлари бўйича суд органларига аризалар киритишнинг ҳуқуқий  асослари, амалиётда учраётган муаммоли вазиятларнинг ҳуқуқий ечимларига алоҳида тўхталиб ўтилди.

Якунда самимий ва очиқ мулоқот учун меҳмонларга миннатдорлик билдирилди, шунингдек, бундай учрашувлар бардавомлиги мақсадга мувофиқ экани эса мезбон-у меҳмонлар томонидан алоҳида қайд этилди.

4Mar Янгиликлар

“ЎЙЛАБ ИШ ТУТСАНГ, ТАДБИРИНГ ТАҚДИРГА ТЎҒРИ КЕЛАДИ”

Ҳафтанинг жума куни бўлиб ўтадиган анъанавий “Маърифат соати”нинг мавзулари кенг. Мавзуларки, адабиётдан тиббиётгача қамраб олинган, шунингдек, судьялар ва суд ходимларининг истакларидан келиб чиқиб, уларга қўшимчалар киритиш имконияти ҳам мавжуд.

 Тошкент туманлараро иқтисодий судида йўлга қўйилган “Китобхонлик соати» эса китобхонлик маданиятини ривожлантиришга қаратилган бўлиб, асосан, янги асарлар хусусида сўз юритилади. Шу маънода мазкур тадбир анъанавий тадбири пойтахт суди судьялари ва суд ходимларининг “Маърифат соати”ни тўлдирувчи яна бир маърифий мулоқот майдонига айланиб бормоқда.

Кечаги ”Китобхонлик соати”да мулоқот Соҳибқирон Амир Темурнинг “Темир тузуклари” устида кечди. Аввалига судья Улуғбек Ҳусановнинг китоб мутолаасидан олган таассуротлари эшитилди, сўнг бошқалар суҳбатга қўшилди. Шу тариқа иштирокчилар тасаввури кенгайиб бордики, “Темур тузуклари”-  давлат бошқаруви, ҳарбий санъат, қонун-қоидалар ва адолат тамойиллари баён этилган тарихий-ҳуқуқий асар. Унда бошқарув вакиллари, амалдорлар, аъёнлар ва фуқароларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларига доир тузуклар (қоидалар) ифодаланган бўлиб, шу  қоидалар асосида кучлик давлатчилик шакллантирилган. Куч эса адолатда эканини Соҳибқирон ўзи ҳаёти мисолида исботлаб кетганига салкам етти аср бўлмоқда.

Ҳазрати Соҳибқирон: “Лашкар учун махсус қози ва раият учун алоҳида қози тайинладим”, деб баён этади. Бу эса Темурийлар салтанатида қозиларнинг маълум маънода ихтисослашганлигидан далолат беради.

 Тарихчиларга кўра, қозилар салтанат тахтининг ўнг томонидан ўрин олган. “Адолат билан иш юритиб, жабр-зулмдан узоқроқда бўлишга интилган” Соҳибқирон қозиларнинг жамият ва давлат ҳаётидаги обрўси ва нуфузи жуда юқори бўлишини теран теран англаб, уларга шунга монанд мавқе ва мартаба бергани ўз-ўзидан равшан.

“Адлу инсоф билан жаҳон гулшани обод бўлур!”  деганда ҳам Амир Темур ҳақ. Ижтимоий адолат таъминланмаган жойда тинчлик ва тараққиёт бўлмаслигига тарихда озмунча мисол борми?!

 “Ўйлаб иш тутсанг, тадбиринг тақдирга тўғри келиши”га эса инсон ҳамиша тўғри сўз, нияти холис бўлиши, ҳар не тадбир, аввало, ниятга боғлиқ эканини такрор-такрор ёдга солади.

Яна бир ўринда: “Битик (китоб) — барча бунёдкорлик, яратувчилик ва ақл-идрокнинг, илму донишнинг асосидир, ҳаётни ўргатувчи мураббийдир” дейилади.

Бу ҳикматга шарҳ шарт эмас.