10Mar Янгиликлар

УЧ ХАЛҚАРО ҲУЖЖАТНИНГ ЎЗИГА ХОС ЖИҲАТИ

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексида (32-модданинг 2-қисми) чет давлат судлари ва арбитражларининг қарорларини тан олиш ҳамда ижрога қаратиш оид ишлар вилоят ва унга тенглаштирилган судлар иш юритувига тааллуқли экани белгиланган.

 Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) аъзо давлатлар судларининг ҳал қилув қарорларини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги ишлар эса «Хўжалик фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ низоларни ҳал этиш тартиби тўғрисида»ги Битим (1992 йил 20 март, Киев), «Фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий муносабатлар ва ҳуқуқий ёрдам тўғрисида»ги (1993 йил 22 январь, Минск) ва «Фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий ёрдам ва ҳуқуқий муносабатлар тўғрисида»ги Конвенциялар (2002 йил 7 октябрь, Кишинев) асосида кўриб чиқилади.

Агар Киев Битими ёки Минск, Кишинев Конвенциялари иштирокчиси бўлмаган давлат судининг қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисида илтимоснома берилган бўлса, бундай илтимосномани қабул қилиш (ИПК 154-моддасининг 1-банди асосида) рад этилади. Агар кўрсатилган ҳолат илтимоснома иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса (ИПК 110-моддасининг 1-бандига мос ҳолда), иш юритиш тугатилади.

Киев битимини МДҲнинг деярли барча аъзолари томонидан имзолаганиб, тегишли тартибда ратификация қилгани боис, ушбу давлатлар судлари қарорларини тан олиш ва ижрога қаратишда иқтисодий судлар томонидан ушбу битимнинг қоидалари тўлиқ қўлланилади. (Фақатгина Озарбайжон ушбу битимга қўшилиш тартибини тўлиқ амалга оширмаганлиги учун ундаги қоидалар ушбу давлат судлари қарорларини тан олиш ва ижрога қаратишда қўллаб бўлмайди).

Киев Битими 13 та моддадан иборат. Уларда МДҲ иштирокчи-давлатларда жойлашган хўжалик юритувчи субъектлар ўртасидаги низоларни ҳал қилишда ҳуқуқий ҳамкорлик назарда тутилади. Шунингдек, хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида шартномавий ва фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларни, давлат ва бошқа органлар билан боғлиқ муносабатларни ҳамда қарорлар ижроси масаласини тартибга солади.

Унинг 3-моддасида ҳар бир аҳдлашаётган давлатларнинг фуқаролари ва унинг ҳудудида яшаётган шахслар, ваколатли арбитраж (хўжалик) ва ҳакамлик судларига ҳеч қандай тўсиқларсиз мурожаат этишга, илтимосномалар киритиш, даъволар қўзғатиш  ҳамда бошқа процессуал харакатларни амалга оширишга ҳақли эканлиги белгиланган.

Агар ҳуқуқий муносабатлар Киев Битими билан тартибга солинмаган бўлса, Кишинев Конвенцияси, ушбу конвенция иштирокчилари бўлмаган МДҲ давлатлари билан муносабатларда эса Минск Конвенцияси қўлланилади.

Кишинев ва Минск конвенциялари ҳуқуқий ҳамкорликни йўлга қўйиш мақсадида узоқ муддатга мўлжалланган, кўп томонлама, умумий тамойил ва стандартларни ўз ичига олган кенг доирадаги халқаро ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади.

Таъкидлаш лозимки, Украина ҳамда Молдова давлатлари МДҲ иштирокчи давлатлар қаторини тарк этган бўлса-да, Украина Киев Битими, Молдова эса Минск Конвенциясининг тўлақонли аъзоси ҳисобланади. Шу сабабли ушбу давлатларнинг қарорлари иқтисодий судлар томонидан тан олиниши ва ижрога қаратилишига ҳуқуқий монъелик йўқ.

Минск конвенцияси 87 та моддани ўз ичига олган. Унда ҳар бир аҳдлашувчи томон фуқаролари, шунингдек, уларнинг ҳудудида яшовчи бошқа шахслар ўзларининг шахсий, мулкий ва номулкий ҳуқуқлари учун ҳуқуқий ҳимоядан фойдаланиши, низолар кўриб чиқилишида унда қайд этилган тартиблар юридик шахсларга нисбатан ҳам қўлланилиши белгиланган.

Эътибор бериш лозимки, Киев битимида даъвони таъминлаш мақсадида мол-мулкни, жумладан, банк ҳисобварақларидаги пул маблағларини хатлаш тўғрисидаги суд ҳужжатларини тан олиш ва ижрога қаратиш назарда тутилмаган. Шу сабабли МДҲ иштирокчи давлатлар ўртасида бундай тоифадаги ариза (илтимоснома)ларни ҳал қилишда Кишинёв Конвенция нормаларини қўллаш зарур.

Қайд этилган халқаро ҳуқуқ ҳужжатларга мувофиқ, илтимосномага илова қилинаётган ҳужжатлар давлат тили ёки рус тилига қилинган таржимаси билан бирга тасдиқланган ҳолда тақдим этилиши назарда тутилган.

Озода Гулямова,

Тошкент шаҳар судининг иқтисодий

 ишлар бўйича судьяси     

7Mar Янгиликлар

СУДЬЯЛАР КУРСАТЛАРГА ОЧИҚ ДАРС ЎТДИ

Тадбир “давра суҳбати” шаклида ўтгани билан уни  “очиқ дарс” деб аташ ҳам мумкин. Қолаверса, гап шаклда эмас, натижа ва самарада. Фавқулодда вазиятлар вазирлиги Академияси раҳбарияти тадбир эркин, очиқ ва самимий ўтишига алоҳида эътибор қаратгани сабаби шунда. Шу боис ортиқча маърузабозлик қилинмади, тадбир савол-жавобларга бой ўтди ва табиийки, таассуротлар ҳам шунга яраша. Чунки, Академиянинг Кундузги таълим факультети курсантлари, Офицерларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш курси тингловчилар учун “Техноген тусдаги фавқулодда вазиятлар (ёнғин) билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар учун маъмурий жазо чорасини қўллаш” мавзуси алоҳида аҳамиятга эга. Айни мавзуда судьялар (Тошкент шаҳар суди судьяси Абдуллажон Муҳиддинов ва Тошкент вилояти маъмурий суди судьяси Мақсудбек Саидов) билан тўғридан тўғри мулоқотлар эса бу борадаги суд амалиёти ҳақида кенг тушунча бериб, тасаввурларни бойитади.

Очиқ мулоқотда маъмурий жазо чорасини қўллаш тартиби, шунингдек, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 84, 124, 211, 204-1-моддаларида кўрсатилган ҳуқуқбузарликлар содир этилганда фавқулодда вазиятлар давлат назорати инспектори томонидан маъмурий жазо чораларини қўллаш тартиби содда ифодалар билан тушунтирилди. Шунингдек, ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузишга оид жиноят, бунда ваколатли ходимнинг вазифа ва мажбуриятлари, фавқулодда вазият оқибатлари бўйича суд органларига аризалар киритишнинг ҳуқуқий  асослари, амалиётда учраётган муаммоли вазиятларнинг ҳуқуқий ечимларига алоҳида тўхталиб ўтилди.

Якунда самимий ва очиқ мулоқот учун меҳмонларга миннатдорлик билдирилди, шунингдек, бундай учрашувлар бардавомлиги мақсадга мувофиқ экани эса мезбон-у меҳмонлар томонидан алоҳида қайд этилди.

6Mar Янгиликлар

КАЙФИЯТ ДОИМГИДАН ҲАМ КЎТАРИНКИ…

Ҳамманинг кайфияти доимгидан ҳам кўтаринки эканига сабаблар битта эмас, бир нечта. Бу ёғи қўшалоқ байрам: Халқаро хотин-қизлар куни муносабати билан тантаналар бошланиб кетди, икки кундан сўнг яна бир сана келади: 10 март  – Халқаро аёл судьялар куни!

Айни саналар арафасида суд тизимида яна бир янги саҳифа очилди: Ўзбекистон Аёл судьялари ассосциацияси ташкил этилди. Шунингдек, давлатимиз раҳбари фармони билан ўн нафар аёл судьялар юксак мукофотлар билан тақдирланди.

Байрам байрамларга уланаётган шукуҳли кунларда Тошкент шаҳар судида мўъжазгина, бироқ файзли тантанали тадбир ташкил этилди.

Бундай тадбирда айтиладиган самимий тилаклар ўзгача бўлади. Яъниким, ким сўзга чиқмасин, табрикка икки мисра шеър илова қилгиси келади. Ва бунинг ажабланадиган жиҳати йўқ: хотин-қизлар шаънига муносиб сўз топиш осон эмас, кўнгилдаги гаплар эса ўзгача ифода талаб этадики, уларга жарангдор оҳанг ахтарилиши мутлақо табиий.

Тадбирда суд тизимида гендер тенгликни таъминлаш, бу борадаги амалий ишларнинг ижобий натижалари ҳақли равишда эътироф этилди. Хусусан, бугун пойтахт судларида фаолият кўрсатаётган аёл судьялар улуши 30 фоиздан ортгани мамнуният билан қайд этилди. Айтилдики, судьялар орасида хотин-қизлар улушининг ортиши ижтимоий муносабатларга аёллар нуқтаи назари билан қараш ва баҳо беришга янада кенгроқ имконият яратади. Зеро, аёл судья ўзи кўриб чиқаётган низоли ишдаги ижтимоий ҳолатларга она ёки опа-сингил сифатида ҳам муносабат билдиради. Бу эса ижтимоий адолатни янада сифатли таъминлашга хизмат қилиши шубҳасиздир. Шунинг ўзи  одил судловни таъминлашда аёл судьяларнинг ўрни қанчалар муҳим эканини англатади.

Маълумки, барча судья бир хил мақом ва мажбуриятга эга. Яъниким, аёл судьяларга иш жараёнида қандайдир енгиллик ёки имтиёз назарда тутилмаган. Шундан келиб чиқилса, жамиятда қонунийлик ва ижтимоий адолатни таъминлашда аёл судьялар эркак ҳамкасблари билан баробар меҳнат қилиб келаётгани ойдинлашади. Ваҳоланки, уларнинг зиммасида касбий фаолиятидан ташқари вафодор ёр, саранжом уй бекаси ва меҳрибон она сифатида қатор масъулиятлар ҳам бор. Демак, лавозим мажбуриятлари ва аёллик бурчларини шараф билан адо этлаётган тизимдаги вакилалари ҳар қандай эътибор ва эътирофга муносибдир.

Байрам тадбирида ҳеч ким эътибордан четда қолгани йўқ:  аёл судьялардан тортиб суд ходималари, шунингдек, суд бинолари саришталигига масъул камтар опа-сингилларимизгача Тошкент шаҳар судининг совғалари топширилди. Ва қувончли лаҳзалар эсдалик учун суратларга муҳрланди.

4Mar Янгиликлар

“ЎЙЛАБ ИШ ТУТСАНГ, ТАДБИРИНГ ТАҚДИРГА ТЎҒРИ КЕЛАДИ”

Ҳафтанинг жума куни бўлиб ўтадиган анъанавий “Маърифат соати”нинг мавзулари кенг. Мавзуларки, адабиётдан тиббиётгача қамраб олинган, шунингдек, судьялар ва суд ходимларининг истакларидан келиб чиқиб, уларга қўшимчалар киритиш имконияти ҳам мавжуд.

 Тошкент туманлараро иқтисодий судида йўлга қўйилган “Китобхонлик соати» эса китобхонлик маданиятини ривожлантиришга қаратилган бўлиб, асосан, янги асарлар хусусида сўз юритилади. Шу маънода мазкур тадбир анъанавий тадбири пойтахт суди судьялари ва суд ходимларининг “Маърифат соати”ни тўлдирувчи яна бир маърифий мулоқот майдонига айланиб бормоқда.

Кечаги ”Китобхонлик соати”да мулоқот Соҳибқирон Амир Темурнинг “Темир тузуклари” устида кечди. Аввалига судья Улуғбек Ҳусановнинг китоб мутолаасидан олган таассуротлари эшитилди, сўнг бошқалар суҳбатга қўшилди. Шу тариқа иштирокчилар тасаввури кенгайиб бордики, “Темур тузуклари”-  давлат бошқаруви, ҳарбий санъат, қонун-қоидалар ва адолат тамойиллари баён этилган тарихий-ҳуқуқий асар. Унда бошқарув вакиллари, амалдорлар, аъёнлар ва фуқароларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларига доир тузуклар (қоидалар) ифодаланган бўлиб, шу  қоидалар асосида кучлик давлатчилик шакллантирилган. Куч эса адолатда эканини Соҳибқирон ўзи ҳаёти мисолида исботлаб кетганига салкам етти аср бўлмоқда.

Ҳазрати Соҳибқирон: “Лашкар учун махсус қози ва раият учун алоҳида қози тайинладим”, деб баён этади. Бу эса Темурийлар салтанатида қозиларнинг маълум маънода ихтисослашганлигидан далолат беради.

 Тарихчиларга кўра, қозилар салтанат тахтининг ўнг томонидан ўрин олган. “Адолат билан иш юритиб, жабр-зулмдан узоқроқда бўлишга интилган” Соҳибқирон қозиларнинг жамият ва давлат ҳаётидаги обрўси ва нуфузи жуда юқори бўлишини теран теран англаб, уларга шунга монанд мавқе ва мартаба бергани ўз-ўзидан равшан.

“Адлу инсоф билан жаҳон гулшани обод бўлур!”  деганда ҳам Амир Темур ҳақ. Ижтимоий адолат таъминланмаган жойда тинчлик ва тараққиёт бўлмаслигига тарихда озмунча мисол борми?!

 “Ўйлаб иш тутсанг, тадбиринг тақдирга тўғри келиши”га эса инсон ҳамиша тўғри сўз, нияти холис бўлиши, ҳар не тадбир, аввало, ниятга боғлиқ эканини такрор-такрор ёдга солади.

Яна бир ўринда: “Битик (китоб) — барча бунёдкорлик, яратувчилик ва ақл-идрокнинг, илму донишнинг асосидир, ҳаётни ўргатувчи мураббийдир” дейилади.

Бу ҳикматга шарҳ шарт эмас.

3Mar Янгиликлар

“ТАШАББУС”ДАГИ МУЛОҚОТ,  ҲАЗИЛ-ЛУҚМА ВА  СУДЬЯЛАРНИНГ ЖАВОБИ

Пойтахтнинг Янгиҳаёт тумани “Ташаббус” маҳалла фуқаролари йиғини биносида кечган сайёр суҳбат чакки ўтмади. Унда битта мавзу ва  ҳаммага маълум “бир ҳовуч гаплар” билан чекланиб қолингани йўқ.

Мулоқот доираси кенг бўлиб, жиноятга олиб келувчи омиллар ва уларни бартараф этиш чоралари, ёшлар ўртасида ҳуқуқий маданиятни ошириш орқали қонунга нисбатан ҳурмат ҳиссини шакллантириш,  судланган шахсларни жамиятга мослаштириш, ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалар билан манзилли ишлаш каби қатор мавзу ва масалалар хусусида навбати билан сўз юритилди.

Хусусан, жиноят ишлари бўйича туман суди раиси Санжар Махаметов ва судья Шерзод Амиров амалиётдаги айрим ишлар мисолида жиноят, унинг сабаблари билан бирга ҳуқуқий ва ахлоқий оқибатлари ҳақида гапирган бўлса, тергов судьяси Фариза Умарова фаолият йўналишидан келиб чиқиб, маъмурий ҳуқуқбузарликларга эътибор қаратди. Оила ва таълим муассасаси — профилактиканинг асосий бўғини экани алоҳида таъкид этилди. Фуқаролик ишлари бўйича Яккасарой туманлараро суди судьяси Зиёда Солиева ижтимоий ҳимоя масалаларининг ҳуқуқий тартиблари, аниқ мисоллардан келиб чиқиб, оила қонунчилигининг айрим нормалари мазмун-моҳиятини шарҳлаб берди.

Янгиҳаёт пойтахтнинг нисбатан янги туманларидан бири. Айтилдики, бу жойда ҳаёт, дарҳақиқат, янгича бўлиши керак: жиноятдан ҳоли, низолар йўқ, аҳоли хотиржам, қариндошлик ришталари мустаҳкам, қўшнилар оқибатли…

Шу ниятда маҳалли аҳли билан хайрлашилар экан, кимдир ҳазил-луқма ташлади: ниятлар амалга ошса, судьялар ишсиз қолмайдими? Судьяларнинг жавоби битта бўлди: розимиз!

3Mar Янгиликлар

СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ: ИСЛОҲОТ ВА ИМКОНИЯТ

Суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг ҳозирги босқичида судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш ҳамда рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш устувор аҳамият касб этмоқда. Бу шунчаки техник янгилик эмас, балки “адолатли ва тезкор суд” концепциясини амалга оширишнинг асосий воситасидир.

Айтиш жоизки, “Смарт” иқтисодий судларни, яъни иқтисодий соҳага сунъий интеллектни жорий этишнинг қатор афзалликлари бор.

Биринчи афзаллик – “Big Data” ва ҳужжатларни сонияларда таҳлил қилиш имконидир. Иқтисодий низолар, одатда, минглаб саҳифали бухгалтерия ҳужжатлари, банк кўчирмалари ва шартномаларни ўз ичига олади. Сунъий интеллект эса, ушбу улкан маълумотлар базасини сониялар ичида сканерлайди ва ундаги шубҳали операцияларни ёки қонунбузарликларни аниқлайди. Натижада судья ишни ўрганиш учун кетадиган ҳафталаб вақтини тежайди ва асосий эътиборни ҳуқуқий хулосага қаратади.

Иккинчи афзаллик – суд амалиётининг бир хиллигини таъминлаш билан боғлиқ. Президентимиз бир хил мазмундаги низолар бўйича турли судларда турлича қарорлар чиқарилиши тадбиркорларнинг ишончига путур етказаётганига эътиборни қаратди. Сунъий интеллект тизими аввалги барча суд қарорларини таҳлил қилиб, кўрилаётган иш бўйича “суд прецеденти” ва ҳуқуқий ечимларни судьяга тавсия сифатида тақдим этади. Коррупция ва инсон омили камаяди.

Учинчи афзаллик – инсон омилини ва коррупция хавфини камайтириш. Гап шундаки, шахсий манфаатга эга эмас. Ишларни судьялар ўртасида автоматик тақсимлашда сунъий интеллект “манфаатлар тўқнашуви” мавжудлигини, масалан, судья ва тадбиркорнинг яқинлиги ҳолатини текширади. Қарабсизки, ишларнинг холис ва шаффоф кўрилиши таъминланади.

Тўртинчи афзаллик – низоларни соддалаштирилган ва масофавий кўришга бориб тақалади. Кўпгина кичик иқтисодий низолар, масалан, қарздорликни ундириш масаласи сунъий интеллект ёрдамида автоматик тартибда кўриб чиқилиши мумкин. Даъво аризаси берилганда сунъий интеллект ҳужжатларнинг тўлиқлигини текширади, агар эътироз бўлмаса, қарор лойиҳасини тайёрлайди. Натижада судларнинг иш юки 30-40 фоиз камаяди, бу эса, мураккаб инвестициявий низоларга кўпроқ вақт ажратиш имконини беради.

Бешинчи афзаллик – иқтисодий хатарларни прогноз қилиш, яъни олдиндан билиш салоҳияти. Сунъий интеллект тизими қайси соҳаларда ёки қайси корхоналар ўртасида низолар кўпаяётганини таҳлил қилиб, давлатга иқтисодий ислоҳотлар бўйича тавсиялар беради. Бундан мамлакатнинг инвестициявий жозибадорлиги ошади, чунки инвестор ўз мулки сунъий интеллект назоратидаги адолатли тизим орқали ҳимояланишини билади.

Хулоса қилиб айтганда, иқтисодий судларда сунъий интеллект судьянинг ўрнини босувчи куч эмас, балки адолат мезонини аниқ кўрсатувчи рақамли кўзойнакдир. У тадбиркорнинг вақтини ва маблағини тежайди, тизимдаги яширин занжирларни фош этади. Энг муҳими, суд жараёнларининг муддатини қисқартиради ва қарорларнинг асослилигини оширади.

Бундан ташқари Ўзбекистон Президенти суд қарори чиқарилиши билан иш битмаслигини, бу қарорларнинг ижроси таъминланиши шартлигини ҳам қатъий таъкидлади. Бундан кўзланган асосий мақсад – суд қарорлари ижросини назорат қилишнинг электрон тизимини кучайтиришдир. Чунки агар иқтисодий суд қарори ижро этилмаса, бундай салбий ҳолат фақат суднинг эмас, балки бутун давлат тизимининг обрўсига путур етказади.

Сурайё Ганибаева,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди судьяси