6Mar Янгиликлар

КАЙФИЯТ ДОИМГИДАН ҲАМ КЎТАРИНКИ…

Ҳамманинг кайфияти доимгидан ҳам кўтаринки эканига сабаблар битта эмас, бир нечта. Бу ёғи қўшалоқ байрам: Халқаро хотин-қизлар куни муносабати билан тантаналар бошланиб кетди, икки кундан сўнг яна бир сана келади: 10 март  – Халқаро аёл судьялар куни!

Айни саналар арафасида суд тизимида яна бир янги саҳифа очилди: Ўзбекистон Аёл судьялари ассосциацияси ташкил этилди. Шунингдек, давлатимиз раҳбари фармони билан ўн нафар аёл судьялар юксак мукофотлар билан тақдирланди.

Байрам байрамларга уланаётган шукуҳли кунларда Тошкент шаҳар судида мўъжазгина, бироқ файзли тантанали тадбир ташкил этилди.

Бундай тадбирда айтиладиган самимий тилаклар ўзгача бўлади. Яъниким, ким сўзга чиқмасин, табрикка икки мисра шеър илова қилгиси келади. Ва бунинг ажабланадиган жиҳати йўқ: хотин-қизлар шаънига муносиб сўз топиш осон эмас, кўнгилдаги гаплар эса ўзгача ифода талаб этадики, уларга жарангдор оҳанг ахтарилиши мутлақо табиий.

Тадбирда суд тизимида гендер тенгликни таъминлаш, бу борадаги амалий ишларнинг ижобий натижалари ҳақли равишда эътироф этилди. Хусусан, бугун пойтахт судларида фаолият кўрсатаётган аёл судьялар улуши 30 фоиздан ортгани мамнуният билан қайд этилди. Айтилдики, судьялар орасида хотин-қизлар улушининг ортиши ижтимоий муносабатларга аёллар нуқтаи назари билан қараш ва баҳо беришга янада кенгроқ имконият яратади. Зеро, аёл судья ўзи кўриб чиқаётган низоли ишдаги ижтимоий ҳолатларга она ёки опа-сингил сифатида ҳам муносабат билдиради. Бу эса ижтимоий адолатни янада сифатли таъминлашга хизмат қилиши шубҳасиздир. Шунинг ўзи  одил судловни таъминлашда аёл судьяларнинг ўрни қанчалар муҳим эканини англатади.

Маълумки, барча судья бир хил мақом ва мажбуриятга эга. Яъниким, аёл судьяларга иш жараёнида қандайдир енгиллик ёки имтиёз назарда тутилмаган. Шундан келиб чиқилса, жамиятда қонунийлик ва ижтимоий адолатни таъминлашда аёл судьялар эркак ҳамкасблари билан баробар меҳнат қилиб келаётгани ойдинлашади. Ваҳоланки, уларнинг зиммасида касбий фаолиятидан ташқари вафодор ёр, саранжом уй бекаси ва меҳрибон она сифатида қатор масъулиятлар ҳам бор. Демак, лавозим мажбуриятлари ва аёллик бурчларини шараф билан адо этлаётган тизимдаги вакилалари ҳар қандай эътибор ва эътирофга муносибдир.

Байрам тадбирида ҳеч ким эътибордан четда қолгани йўқ:  аёл судьялардан тортиб суд ходималари, шунингдек, суд бинолари саришталигига масъул камтар опа-сингилларимизгача Тошкент шаҳар судининг совғалари топширилди. Ва қувончли лаҳзалар эсдалик учун суратларга муҳрланди.

4Mar Янгиликлар

“ЎЙЛАБ ИШ ТУТСАНГ, ТАДБИРИНГ ТАҚДИРГА ТЎҒРИ КЕЛАДИ”

Ҳафтанинг жума куни бўлиб ўтадиган анъанавий “Маърифат соати”нинг мавзулари кенг. Мавзуларки, адабиётдан тиббиётгача қамраб олинган, шунингдек, судьялар ва суд ходимларининг истакларидан келиб чиқиб, уларга қўшимчалар киритиш имконияти ҳам мавжуд.

 Тошкент туманлараро иқтисодий судида йўлга қўйилган “Китобхонлик соати» эса китобхонлик маданиятини ривожлантиришга қаратилган бўлиб, асосан, янги асарлар хусусида сўз юритилади. Шу маънода мазкур тадбир анъанавий тадбири пойтахт суди судьялари ва суд ходимларининг “Маърифат соати”ни тўлдирувчи яна бир маърифий мулоқот майдонига айланиб бормоқда.

Кечаги ”Китобхонлик соати”да мулоқот Соҳибқирон Амир Темурнинг “Темир тузуклари” устида кечди. Аввалига судья Улуғбек Ҳусановнинг китоб мутолаасидан олган таассуротлари эшитилди, сўнг бошқалар суҳбатга қўшилди. Шу тариқа иштирокчилар тасаввури кенгайиб бордики, “Темур тузуклари”-  давлат бошқаруви, ҳарбий санъат, қонун-қоидалар ва адолат тамойиллари баён этилган тарихий-ҳуқуқий асар. Унда бошқарув вакиллари, амалдорлар, аъёнлар ва фуқароларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларига доир тузуклар (қоидалар) ифодаланган бўлиб, шу  қоидалар асосида кучлик давлатчилик шакллантирилган. Куч эса адолатда эканини Соҳибқирон ўзи ҳаёти мисолида исботлаб кетганига салкам етти аср бўлмоқда.

Ҳазрати Соҳибқирон: “Лашкар учун махсус қози ва раият учун алоҳида қози тайинладим”, деб баён этади. Бу эса Темурийлар салтанатида қозиларнинг маълум маънода ихтисослашганлигидан далолат беради.

 Тарихчиларга кўра, қозилар салтанат тахтининг ўнг томонидан ўрин олган. “Адолат билан иш юритиб, жабр-зулмдан узоқроқда бўлишга интилган” Соҳибқирон қозиларнинг жамият ва давлат ҳаётидаги обрўси ва нуфузи жуда юқори бўлишини теран теран англаб, уларга шунга монанд мавқе ва мартаба бергани ўз-ўзидан равшан.

“Адлу инсоф билан жаҳон гулшани обод бўлур!”  деганда ҳам Амир Темур ҳақ. Ижтимоий адолат таъминланмаган жойда тинчлик ва тараққиёт бўлмаслигига тарихда озмунча мисол борми?!

 “Ўйлаб иш тутсанг, тадбиринг тақдирга тўғри келиши”га эса инсон ҳамиша тўғри сўз, нияти холис бўлиши, ҳар не тадбир, аввало, ниятга боғлиқ эканини такрор-такрор ёдга солади.

Яна бир ўринда: “Битик (китоб) — барча бунёдкорлик, яратувчилик ва ақл-идрокнинг, илму донишнинг асосидир, ҳаётни ўргатувчи мураббийдир” дейилади.

Бу ҳикматга шарҳ шарт эмас.

3Mar Янгиликлар

“ТАШАББУС”ДАГИ МУЛОҚОТ,  ҲАЗИЛ-ЛУҚМА ВА  СУДЬЯЛАРНИНГ ЖАВОБИ

Пойтахтнинг Янгиҳаёт тумани “Ташаббус” маҳалла фуқаролари йиғини биносида кечган сайёр суҳбат чакки ўтмади. Унда битта мавзу ва  ҳаммага маълум “бир ҳовуч гаплар” билан чекланиб қолингани йўқ.

Мулоқот доираси кенг бўлиб, жиноятга олиб келувчи омиллар ва уларни бартараф этиш чоралари, ёшлар ўртасида ҳуқуқий маданиятни ошириш орқали қонунга нисбатан ҳурмат ҳиссини шакллантириш,  судланган шахсларни жамиятга мослаштириш, ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалар билан манзилли ишлаш каби қатор мавзу ва масалалар хусусида навбати билан сўз юритилди.

Хусусан, жиноят ишлари бўйича туман суди раиси Санжар Махаметов ва судья Шерзод Амиров амалиётдаги айрим ишлар мисолида жиноят, унинг сабаблари билан бирга ҳуқуқий ва ахлоқий оқибатлари ҳақида гапирган бўлса, тергов судьяси Фариза Умарова фаолият йўналишидан келиб чиқиб, маъмурий ҳуқуқбузарликларга эътибор қаратди. Оила ва таълим муассасаси — профилактиканинг асосий бўғини экани алоҳида таъкид этилди. Фуқаролик ишлари бўйича Яккасарой туманлараро суди судьяси Зиёда Солиева ижтимоий ҳимоя масалаларининг ҳуқуқий тартиблари, аниқ мисоллардан келиб чиқиб, оила қонунчилигининг айрим нормалари мазмун-моҳиятини шарҳлаб берди.

Янгиҳаёт пойтахтнинг нисбатан янги туманларидан бири. Айтилдики, бу жойда ҳаёт, дарҳақиқат, янгича бўлиши керак: жиноятдан ҳоли, низолар йўқ, аҳоли хотиржам, қариндошлик ришталари мустаҳкам, қўшнилар оқибатли…

Шу ниятда маҳалли аҳли билан хайрлашилар экан, кимдир ҳазил-луқма ташлади: ниятлар амалга ошса, судьялар ишсиз қолмайдими? Судьяларнинг жавоби битта бўлди: розимиз!

3Mar Янгиликлар

СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ: ИСЛОҲОТ ВА ИМКОНИЯТ

Суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг ҳозирги босқичида судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш ҳамда рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш устувор аҳамият касб этмоқда. Бу шунчаки техник янгилик эмас, балки “адолатли ва тезкор суд” концепциясини амалга оширишнинг асосий воситасидир.

Айтиш жоизки, “Смарт” иқтисодий судларни, яъни иқтисодий соҳага сунъий интеллектни жорий этишнинг қатор афзалликлари бор.

Биринчи афзаллик – “Big Data” ва ҳужжатларни сонияларда таҳлил қилиш имконидир. Иқтисодий низолар, одатда, минглаб саҳифали бухгалтерия ҳужжатлари, банк кўчирмалари ва шартномаларни ўз ичига олади. Сунъий интеллект эса, ушбу улкан маълумотлар базасини сониялар ичида сканерлайди ва ундаги шубҳали операцияларни ёки қонунбузарликларни аниқлайди. Натижада судья ишни ўрганиш учун кетадиган ҳафталаб вақтини тежайди ва асосий эътиборни ҳуқуқий хулосага қаратади.

Иккинчи афзаллик – суд амалиётининг бир хиллигини таъминлаш билан боғлиқ. Президентимиз бир хил мазмундаги низолар бўйича турли судларда турлича қарорлар чиқарилиши тадбиркорларнинг ишончига путур етказаётганига эътиборни қаратди. Сунъий интеллект тизими аввалги барча суд қарорларини таҳлил қилиб, кўрилаётган иш бўйича “суд прецеденти” ва ҳуқуқий ечимларни судьяга тавсия сифатида тақдим этади. Коррупция ва инсон омили камаяди.

Учинчи афзаллик – инсон омилини ва коррупция хавфини камайтириш. Гап шундаки, шахсий манфаатга эга эмас. Ишларни судьялар ўртасида автоматик тақсимлашда сунъий интеллект “манфаатлар тўқнашуви” мавжудлигини, масалан, судья ва тадбиркорнинг яқинлиги ҳолатини текширади. Қарабсизки, ишларнинг холис ва шаффоф кўрилиши таъминланади.

Тўртинчи афзаллик – низоларни соддалаштирилган ва масофавий кўришга бориб тақалади. Кўпгина кичик иқтисодий низолар, масалан, қарздорликни ундириш масаласи сунъий интеллект ёрдамида автоматик тартибда кўриб чиқилиши мумкин. Даъво аризаси берилганда сунъий интеллект ҳужжатларнинг тўлиқлигини текширади, агар эътироз бўлмаса, қарор лойиҳасини тайёрлайди. Натижада судларнинг иш юки 30-40 фоиз камаяди, бу эса, мураккаб инвестициявий низоларга кўпроқ вақт ажратиш имконини беради.

Бешинчи афзаллик – иқтисодий хатарларни прогноз қилиш, яъни олдиндан билиш салоҳияти. Сунъий интеллект тизими қайси соҳаларда ёки қайси корхоналар ўртасида низолар кўпаяётганини таҳлил қилиб, давлатга иқтисодий ислоҳотлар бўйича тавсиялар беради. Бундан мамлакатнинг инвестициявий жозибадорлиги ошади, чунки инвестор ўз мулки сунъий интеллект назоратидаги адолатли тизим орқали ҳимояланишини билади.

Хулоса қилиб айтганда, иқтисодий судларда сунъий интеллект судьянинг ўрнини босувчи куч эмас, балки адолат мезонини аниқ кўрсатувчи рақамли кўзойнакдир. У тадбиркорнинг вақтини ва маблағини тежайди, тизимдаги яширин занжирларни фош этади. Энг муҳими, суд жараёнларининг муддатини қисқартиради ва қарорларнинг асослилигини оширади.

Бундан ташқари Ўзбекистон Президенти суд қарори чиқарилиши билан иш битмаслигини, бу қарорларнинг ижроси таъминланиши шартлигини ҳам қатъий таъкидлади. Бундан кўзланган асосий мақсад – суд қарорлари ижросини назорат қилишнинг электрон тизимини кучайтиришдир. Чунки агар иқтисодий суд қарори ижро этилмаса, бундай салбий ҳолат фақат суднинг эмас, балки бутун давлат тизимининг обрўсига путур етказади.

Сурайё Ганибаева,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди судьяси

28Fev Янгиликлар

ФУҚАРОЛИК СУДЛАРИГА МУРОЖААТ ҚИЛИШ ТАРТИБЛАРИ

Фуқароларнинг ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишда судга мурожаат қилиш муҳим конституциявий кафолат ҳисобланади.

Фуқаролик судларига мурожаат қилиш тартиби қонунчилик билан белгилаб қўйилган бўлиб, ҳар бир шахс ушбу тартибни билиши ўз ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилиш имконини беради.

  Судга мурожаат қилиш ҳуқуқи

Ҳар бир фуқаро, шунингдек юридик шахслар ҳам бузилган ёки баҳсли ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини тиклаш мақсадида судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

Судга мурожаат қилиш — бу ихтиёрий ҳуқуқ бўлиб, ҳеч ким шахсни мажбурлаб судга олиб бора олмайди. Бироқ ҳуқуқ бузилган ҳолларда суд орқали ҳимоя энг таъсирчан восита ҳисобланади.

Қайси ҳолларда фуқаролик судига мурожаат қилинади?

Фуқаролик судлари одатда қуйидаги тоифадаги ишлар бўйича низоларни кўриб чиқади:

мулкий низолар (қарз ундириш, мулкни бўлиш ва ҳ.к.);

оилавий муносабатлар (никоҳдан ажратиш, алимент ундириш, бола тарбияси);

меҳнат низолари;

мерос масалалари;

турар жой билан боғлиқ масалалар;

шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш билан боғлиқ ишлар ва хаказо.

Ариза бериш тартиби

Судга мурожаат қилиш асосан даъво аризаси шаклида, буйруқ тартибида иш юритиш бўйича, шунингдек, алоҳида тартибда юритиладиган ишлар бўйича эса ариза шаклида амалга оширилади.

Мурожаат ва унга илова қилинадиган ҳужжатлар судга электрон ҳужжат тарзида юборилиши мумкин.

Аризада қуйидагилар кўрсатилиши керак:

–  ариза берилаётган суднинг номи;

–  даъвогар ва жавобгар ҳақида маълумотлар (Ф.И.Ш., манзил)

–  даъвогарнинг талаблари

– даъвогар ўз талабига асос қилиб кўрсатаётган ҳолатлар ва даъвогар томонидан баён қилинган ҳолатларни тасдиқловчи далиллар;

– жавобгар билан низони судгача ҳал қилиш тартибига риоя этилганлиги тўғрисидаги маълумотлар, башарти бу қонунда ёки шартномада назарда тутилган бўлса;

– аризага илова қилинаётган ҳужжатларнинг рўйхати

– имзо ва сана

Аризага далиллар, шартномалар, квитанциялар, гувоҳнома нусхалари каби ҳужжатлар илова қилинади.

Кўп ҳолларда судга мурожаат қилишда давлат божи тўланади. Унинг миқдори иш турига ва даъво суммасига боғлиқ бўлади.

Айрим тоифадаги шахслар ёки ишлар давлат божидан озод қилиниши мумкин.

Муддат масаласи

Қонунчиликда даъво муддати тушунчаси мавжуд. Бу — ҳуқуқ бузилган пайтдан бошлаб судга мурожаат қилиш мумкин бўлган белгиланган вақт оралиғи ҳисобланади.

Умумий даъво муддати уч йилни ташкил қилади, аммо айрим турдаги талаблар учун қонунчиликда умумий даъво муддатига қараганда қисқартирилган ёки узайтирилган махсус даъво муддатлари белгиланиши мумкин.

Суд жараёни

Ариза қабул қилингач, суд ишни кўриб чиқиш учун тайинлайди.

Жараёнда томонлар ўз далилларини келтиради, гувоҳлар сўралади, ҳужжатлар ўрганилади. Суд барча ҳолатларни холисона баҳолаб қарор қабул қилади.

Тарафлар ва ишда иштирок этишга жалб қилинган бошқа шахслар, шунингдек ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳақидаги масала суд томонидан ҳал этилган шахслар суднинг ҳал қилув қарори, ажрими, қарори устидан апелляция ёки кассация тартибида шикоят қилиши мумкин.

Хулоса

Фуқаролик судларига мурожаат қилиш — ҳуқуқий давлатнинг муҳим белгиларидан бири бўлиб, шахснинг ўз ҳуқуқларини қонуний йўл билан ҳимоя қилиш имкониятини таъминлайди.

Тўғри тайёрланган даъво аризаси, далиллар базаси ва белгиланган муддатларга риоя қилиш суд орқали адолатга эришишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Судга мурожаат қилишдан олдин ҳуқуқий маслаҳат олиш эса ишнинг самарадорлигини янада оширади.

Мақсуд Хажиев,

фуқаролик ишлари бўйича Миробод туманлараро

суди раисининг ўринбосари                       

28Fev Янгиликлар

 КЕЛАЖАК ОЛДИДАГИ МАСЪУЛИЯТ

Бугунги “ахборот асри”да интернет ҳаётнинг ажралмас қисмига айлангани мутлақо табиий. Бу катта имкониятлар ҳавола этиши билан бирга оғриқли муаммоларни ҳам юзага келтираётгани рост. Ахборот технологияларининг мислсиз ривожи жиноят қонунчилигига “рақамли жиноятлар” тушунчасини олиб кирди.

Рақамли (кибер) жиноятлар — ахборот технологиялари воситасида содир этиладиган ғайриқонуний ҳаракатлар бўлиб, асосан, компьютер тизимларига ноқонуний кириш, фирибгарлик, маълумотларни ўғирлаш ва кибертаҳдидларни ўз ичига олади. Улар ахборот хавфсизлигига, шахсий маълумотларга ва молиявий тизимларга зарар етказади.

Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида, хусусан, Жиноят кодексида бундай жиноятлар учун жавобгарлик белгиланган ва уларни тергов қилишда рақамли далиллардан фойдаланиш тартиблари мустаҳкамланган.

Масаланинг оғриқли жойи шундаки, ёшлар томонидан содир этилаётган рақамли жиноятлар сонини оз деб бўлмайди. Телекоммуникация тармоқларидан, шунингдек Интернет бутунжаҳон ахборот тармоғидан фойдаланиб, шахсни қўрқитиш (103-модда), туҳмат (139-модда), ҳақорат қилиш (140-модда), фирибгарлик (168-модда), ўғрилик (169-модда), рақобатчини обрўсизлантириш (192-модда),  жамоат хавфсизлиги ва жамоат тартибига таҳдид соладиган материалларни тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш (244¹-модда), гиёҳвандли (273-модда), қимор ва таваккалчиликка асосланган бошқа ўйинларни ташкил этиш (278-модда) билан боғлиқ жиноятлар айнан ёшлар томонидан содир этилаётгани амалиётда кўплаб учрамоқда.

Вояга етмаганлар томонидан содир этиладиган рақамли жиноятлар, асосан, киберфирибгарлик, ижтимоий тармоқлардаги таъқиб (кибербуллинг), шахсий маълумотларни ўғирлаш ва тақиқланган контентни тарқатиш билан боғлиқ. Статистик маълумотларга кўра, Ўзбекистонда 2025 йилда юзлаб жиноятлар ахборот технологиялари ёрдамида содир этилган. Бу турдаги ҳуқуқбузарликлар кўпинча ўсмирларнинг интернет хавфсизлиги қоидаларини билмаслиги ёки енгил даромад орттириш иштиёқидан келиб чиқади.

Маълум бўлишича, ўтган йилда республикада вояга етмаганлар 3 266 та жиноятга қўл урган. Бу жами жиноятларнинг 2,1 фоизини ташкил этган. Шундан 2 554 таси олдини олиш мумкин бўлган, 321 таси аниқланган, 391 таси ахборот технологиялари ёрдамида содир этилган жиноятлардир.

Вояга етмаганлар томонидан амалга ошириладиган асосий рақамли жиноятлар:

киберфирибгарлик: Онлайн савдо платформаларида (Telegram, OLX) қалбаки эълонлар бериш, олдиндан тўлов олиб, товарни жўнатмасли;

ўғирлик: ижтимоий муҳандислик усуллари билан фойдаланувчиларнинг пластик карта маълумотларини (SMS кодлар, CVV код) алдов йўли билан қўлга киритиш;

кибербуллинг ва шантаж: ижтимоий тармоқларда тенгдошларини ҳақорат қилиш, таҳдид қилиш ёки шахсий расм/видеоларини тарқатиш билан қўрқитиш;

шахсий аккаунтларни бузиш: дўстлари ёки танишларининг ижтимоий тармоқ (Instagram, Telegram) аккаунтларини паролларни териш ёки фишинг ҳаволалар орқали бузиб кириш;

тақиқланган контент тарқатиш: зўравонлик, порнография ёки экстремистик мазмундаги материалларни тарқатиш.

Ушбу жиноятларнинг кўпайишига профилактика чораларининг етишмаслиги ва рақамли саводхонликнинг пастлиги сабаб бўлади, бироқ сўнгги пайтларда давлат дастурлари орқали бу борада чоралар кўрилмоқда.

Шу ўринда хорижий давлатларда вояга етмаганлар томонидан содир этиладиган рақамли жиноятларни таҳлил қиладиган бўладиган бўлсак, булар – кибербуллинг ва таъқиб (тенгдошларини ижтимоий тармоқлар орқали ҳақорат қилиш, таҳдид солиш ёки шармандали маълумотларни тарқатиш), фишинг ва аккаунтларни ўғирлаш (фирибгарлик йўли билан ўйин аккаунтлари, ижтимоий тармоқ профиллари ёки банк маълумотларини қўлга киритиш), ҳакерлик ва киберҳужумлар, сохта товарлар сотиш ёки қалбаки совринлар ваъда қилиш орқали пул ишлаш каби қилмишлар ҳисобланади.

Бу турдаги ҳуқуқбузарликлар кўпинча ўсмирларнинг техникага қизиқиши, жавобгарликни ҳис қилмаслиги ёки анонимлик ортида қолиш истаги билан боғлиқ. Бу жиноятларга қарши курашишда хориж тажрибасида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва таълим муассасалари ҳамкорлигида рақамли саводхонликни оширишга урғу берилади.

Хулоса ўрнида айтадиган бўлсак, вояга етмаганлар жиноятчилиги муаммоси нафақат ҳуқуқий,балки ижтимоий, педагогик, психологик ва виктимологик жиҳатлар билан ҳам узвийбоғлиқ бўлиб, унинг олдини олиш самарадорлиги давлат, жамоатчилик ва таълим муассасалари ўртасидаги ҳамкорлик даражасига бевосита боғлиқдир.

Дилбар Чориева,

жиноят ишлари бўйича

Сирғали тумани суди судьяси