СУД ВА БОЛАЛАР ҲИМОЯСИ: ЯНГИ СТРАТЕГИЯ ЯНГИ ВАЗИФАЛАРНИ ЮКЛАМОҚДА
Ўзбекистон Республикаси Президенти 2025 йил 24 декабр куни имзолаган “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги тўғрисидаги Фармон билан 2026–2030-йилларда болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси тасдиқланди. Ушбу стратегиянинг бош мақсади – “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун ижросини самарали йўлга қўйиш, болалар учун хавфсиз муҳитни таъминловчи барқарор тизим яратишдир. Фармон бу орқали давлатнинг халқ ва халқаро ҳамжамият олдидаги мажбуриятларини тасдиқлашга хизмат қилади – яъни, зўравонликка мутлақо муросасиз муносабатда эканимизни ва уни бартараф этишга қатъий аҳд қилганимизни намойиш этади.
Стратегиянинг долзарблиги, афсуски, статистик маълумотларда ҳам акс этмоқда. 2024-йилда Ўзбекистонда 1 028 нафар бола жисмоний зўравонликка, 412 нафар бола эса жинсий зўравонликка дучор бўлган. Шунингдек, 929 нафар бола руҳий зўравонлик (психологик босим) қурбонига айланган. Бу рақамлар жамиятимиздаги айрим оғриқли муаммоларни кўрсатади ва болаларни ҳимоя қилиш масаласи қанчалик долзарб эканини тасдиқлайди. Шу боис янги стратегия қабул қилиниши орқали Ўзбекистон ушбу йўналишда халқаро ташаббусларга ҳам қўшилди – хусусан, мамлакатимиз Богота чақириғига қўшилиб, болаларга нисбатан зўравонликка барҳам бериш бўйича Глобал алянс (Pathfinding Allience) аъзоси бўлди. Бу қадамлар болаларга нисбатан ҳар қандай зулм ва зўравонликка тоқатсиз жамият барпо этиш йўлида муҳим аҳамият касб этмоқда.
Суд ҳокимияти вакиллари – судьялар, прокурорлар, терговчилар – эндиликда болалар иштирокидаги ишларни кўриб чиқишда янги ёндашувларга амал қилиши лозим бўлади. Жиноят ишлари бўйича, айниқса, болалар жабрланувчи ёки гувоҳ сифатида қатнашган процессларда, уларнинг ҳуқуқларини максимал даражада ҳимоялаш талаб этилади. Фуқаролик ишлари (масалан, васийликка оид низолар, ажримда бола ким билан қолиши, фарзандликка олиш каби масалалар)да эса “боланинг энг яхши манфаатлари” принципи қатъий устувор бўлади – буни таъминлаш учун судлар васийлик ва ҳомийлик органлари билан ҳамкорликда қарорлар қабул қилади. Маъмурий ишлар доирасида ҳам болаларга дахлдор масалаларда қонунчилик кучайтирилмоқда. Масалан, янги тартибларга кўра, таълим, соғлиқни сақлаш ёки ижтимоий соҳа ходимлари хизмат вазифасини бажариш жараёнида болага нисбатан зўравонлик содир этса ёхуд шундай ҳолатдан хабар топиб ҳам билдирмаса, уларга нисбатан маъмурий жавобгарлик белгиланади. Бу ўзгариш таълим муассасалари ва бошқа идораларда болаларни ҳимоя қилиш бўйича жавобгарликни оширади.
Юқоридаги стратегик чора-тадбирлар тизимли ёндашувга асосланган. Давлат болаларни зўравонликдан ҳимоя қилишда судларнинг ролини кучайтирмоқда, зеро суд ҳокимияти адолатни таъминлаш баробарида жамиятда профилактик вазифани ҳам ўташи керак. Судларнинг ҳар бир қарори фақат қонун ижроси эмас, балки болаларга нисбатан зўравонликка муросасиз муҳитни шакллантиришга хизмат қилиши лозимлиги таъкидланмоқда.
Бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида судлар олдида пайдо бўлаётган янги функциялар кўпроқ процессуал жараёнлардаги ўзгаришларда намоён бўлади. Хусусан, ота-оналар, педагоглар ёки бошқа масъул шахслар иштирокидаги болаларга оид ишлар бўйича суд мажлисларида энди қўшимча иштирокчилар таъминланмоқда. Фармоннинг 4-бандига мувофиқ, агар зўравонлик ҳолати боланинг ота-онаси ёки яқин қариндошлари томонидан содир этилган бўлса, бундай ишларни судгача тергов қилиш ва суд жараёнида васийлик ва ҳомийлик органи вакили мажбурий тартибда иштирок этиши шарт. Судья бундай ишларни кўраётганда, ушбу вакилнинг қатнашуви орқали боланинг манфаатларини ҳимоя қилиш ва унинг овозини эшитилишини таъминлайди. Бу янгилик судларга қўшимча масъулият юклайди – энди улар нафақат ҳуқуқий баҳо берувчи, балки болага ғамхўрлик нуқтаи назардан ҳам қарор қилувчи механизмга айланмоқда.
Бундан ташқари, стратегия болаларга оид суд жараёнларига ижтимоий ходимларни жалб этишни назарда тутади. Мақсад – бола манфаатларини ҳар томонлама ҳимоя қилиш. Масалан, жиноят ишида жабрланувчи бола бўлса, жараёнларда психолог ёки ижтимоий соҳа мутахассиси қатнашиб, судга боланинг ҳолатини ҳисобга олишда кўмак бериши мумкин. Янги стратегия ана шундай илғор тажрибаларни Ўзбекистонда ҳам қўллашга интилмоқда. Фармонда қайд этилишича, тегишли идоралар миллий ва хорижий экспертларни жалб қилган ҳолда судьялар, терговчилар, прокурорлар ҳамда адвокатлар учун болалар билан ишлаш бўйича қисқа муддатли ўқув курсларини ташкил этади. Бу ўқувлар натижасида суд тизими ходимлари болалар психологияси, мулоқот маданияти ва нозик процессуал услублар бўйича малака оширади, натижада суд жараёнларида болалар билан муомала қилишда янги вазифаларни пухта адо эта олади.
Яна бир муҳим жиҳат – судлар энди болаларнинг фикрини эшитишга кўпроқ эътибор бериши шарт бўлади. Мисол учун, васийлик ва ҳомийликка оид фуқаролик ишларида 10 ёшдан ошган болаларнинг ўз фикрини билдириш ҳуқуқи қонунчиликда белгиланган. Эндиликда васий ёхуд ҳомий болани бошқа жойга кўчиришга қарор қилса, 10 ёшга тўлган боланинг розилиги ҳам олиниши шартлиги қонун лойиҳаларида назарда тутилмоқда. Судлар бундай ҳолларда болаларнинг фикрини инобатга олиб, қарор қабул қилишлари лозим бўлади. Шу тариқа, суд тизими болаларга оид ишларни кўриб чиқишда нафақат ҳуқуқий мезонлар, балки инсонпарварлик ва болапарварлик тамойилларига таянган ҳолда ишлаши кутилмоқда.
-2026 йил 1 сентябрдан бошлаб зўравонлик қурбони бўлган ёки зўравонликка гувоҳ бўлган болалар илк процессуал ҳаракатлардан бошлаб давлат ҳисобидан адвокат ёрдамини олади. Яъни, энди бола жабрланувчи сифатида тан олиниши билан унга автоматик равишда ҳуқуқий ҳимоячи бириктирилади;
-зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатмалари мажбурий тартибда видеофикцатсия қилинади. Бунда тергов жараёнида бола берган асосий кўрсатма видеога ёзиб олинади ва кейинчалик судда шу ёзув далил сифатида ишлатилиши мумкин. Бу усул болани бир неча бор такроран сўроқ қилиш заруратини камайтиради ва унинг руҳий жароҳатини чуқурлаштирмасликка қаратилган. Суд амалиётида бу ўзгариш катта аҳамиятга эга – авваллари болалар бир неча босқичда (аввал терговда, сўнг судда) қайта-қайта воқеани эслаб беришга мажбур эди. Эндиликда эса видеоёзув орқали “бир марта – етарли” тамойили амалга ошади, яъни бола бир марта сўзлаб берган бўлса, шу кўрсатмаси кейинги босқичларда ҳам инобатга олинади;
-зўравонлик жиноятлари бўйича, айниқса жинсий зўравонлик ҳолатларида, бола жабрланувчи билан айбланувчини юзлаштириш терговчи ёки прокурор қарори (ёки суд ажрими) билангина ўтказилиши қонунчиликка киритилмоқда. Бу дегани, эндиликда ҳар бир ишда одатий тартибда жабрланувчи болани суд залида айбланувчи қаршисида кўрсатма беришга чиқариш амалиёти чекланади. Фақат зарур ҳоллардагина ва фақат масъул расмийларнинг асослантирилган қарорига биноан бундай тўқнашувга йўл қўйилиши мумкин;
-стратегия доирасида судьялар, терговчилар, прокурорлар ва адвокатлар махсус ўқитилиши белгиланган. Болалар билан ишлашнинг ўзига хос усуллари бўйича ўқув курслари ташкил этилиб, мутахассислар малакаси оширилади;
Юқоридаги ўзгаришлар 2026-йилдан бошлаб босқичма-босқич амалга оширилади. Натижада суд амалиётида катталарникидан фарқли, махсус ёндашув талаб этиладиган тоифа – болалар билан ишлашнинг янги стандарти шаклланади. Суд ҳокимияти учун бу жиддий ислоҳот бўлиб, унинг самарали жорий этилиши судьяларнинг фақат қонун қўриқчиси эмас, балки болаларнинг ҳимоячиси сифатида ҳам майдонга чиқишини англатади.
Биринчидан, ахборот алмашинуви ва ҳисобот тизими яхшиланади. 2026 йилдан “Ягона миллий ижтимоий ҳимоя” ахборот тизими базасида зўравонлик қурбони бўлган болалар ва зўравонликка мойил шахслар ҳақида ягона электрон платформа яратилиши белгиланган. Ушбу платформа турли давлат органларининг (шу жумладан, судларнинг) ахборот тизимлари билан интеграция қилинади. Натижада, болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари бўйича ягона статистика шакллантирилади, ҳар бир ишнинг кўрилиши ва ҳал этилиши босқичма-босқич кузатиб борилади.
Иккинчидан, судларнинг ўзида ҳам шаффофликни ошириш чоралари кўрилади. Хусусан, Олий судга стратегия доирасидаги топшириқларга асосан суд амалиётини такомиллаштириш юклатилган. Суд тизими энди болаларга оид ишлар бўйича алоҳида маълумотларни йиғиб, таҳлил қилиб боради. Эҳтимол, келгусида Олий суд йил якунида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасидаги суд амалиёти бўйича махсус ҳисоботлар эълон қилиши мумкин. Бу орқали қайси судда нечта иш кўрилгани, қандай қарорлар қабул қилингани, жиноятчиларга қандай жазо тайинлангани каби маълумотлар жамоатчиликка маълум қилиб борилади.
Учинчидан, фармонда ахборот-тушунтириш ишларига ҳам урғу берилган. Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги ва ОАВ биргаликда мазкур Фармон ва Стратегиянинг мақсад-вазифаларини оммавий ахборот воситаларида кенг ёритиши белгиланган. Бу дегани, жамият тез-тез телевизор, радио, интернет ва матбуот орқали ушбу мавзудаги эшиттириш ва мақолаларни кўради. Судлар фаолиятининг очиқлигини таъминлашда ОАВ ҳамкорлиги муҳим: масалан, суд амалиётида болалар ҳуқуқларига оид ижобий ўзгаришлар, янги қоида ва тартиблар ҳақида жамоатчиликка оддий тилда маълумот бериб борилади. Бу эса нафақат судларнинг жамият олдидаги ҳисобдорлигини оширади, балки профилактик таъсир ҳам кўрсатади – ота-оналар, педагоглар ва бошқалар болаларга нисбатан зўравонлик учун жазо муқаррар эканини, суд тизими бу масалада қаттиқ туришини билиб боришади.
Яна бир йўналиш – болалар ва оилаларни қўллаб-қувватлаш тизимини ривожлантириш бўлиб, бу ҳам бевосита суд-ҳуқуқ соҳасига таъсир қилади. Мисол учун, республикада профессионал тутинган оила институти ва “Меҳрли оила” хизмати йўлга қўйилмоқда. Бу орқали оилавий муҳитдан ажралган ёки зўравонлик туфайли оиласидан чиқариб олинган болалар вақтинча тарбиячи оилаларга жойлаштирилиб, суд қарори асосида уларнинг ҳуқуқлари кафолатланади. Судлар бу жараёнда назорат ва ҳуқуқий кафолат берувчи орган сифатида иштирок этади – масалан, васийлик ва ҳомийлик органлари билан бирга болани оилага жойлаштириш ёки қайтариш масалаларини ҳал қилади.
Идоралараро ҳамкорлик ҳам асосий устуворлардан бири. Болаларни ҳимоя қилиш фақат суд ёки фақат ички ишлар органлари ишигина эмас, балки бутун бир тизим фаолиятидир. Янги стратегияда айнан идоралараро интеграция принципиал аҳамият касб этиши таъкидланган – таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий ҳимоя ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ягона фронт сифатида ишлаши зарур. Суд ҳокимияти ҳам бу ҳамкорликнинг муҳим бўғини бўлиб, масалан, вояга етмаганларга оид суд қарорларини бажаришда ижтимоий хизматлар билан мувофиқликда ҳаракат қилади. Бир мисол: агар суд ҳукми билан бола зўравонликдан жабрланган деб топилиб, ота-онанинг ҳуқуқлари чекланса, кейинги босқичда уни реабилитация қилиш, оилага қайта мослаштириш жараёнлари ижтимоий агентликлар томонидан давом эттирилади. Судлар эса бу жараён устидан назоратни амалга оширади, зарурият туғилса, қайта кўриб чиқиш ёки чоралар кўришни таъминлайди.
Умуман олганда, 2026–2030 йилларда болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланади. Суд-ҳуқуқ соҳаси бу сиёсатда марказий ўрин тутади – янги ҳуқуқий нормалар ва амалиётлар орқали болаларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари нафақат қоғозда, балки реал ҳаётда ҳам ҳимояланишига эришилади. Халқаро илғор тажрибалар – жумладан, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва Unicef тавсия этган INSPIRE стратегиялари (болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олишга доир комплекс чора-тадбирлар) – Ўзбекистон шароитига мослаштириб жорий этилмоқда. Бу эса ўз навбатида, мамлакатимизнинг болалар ҳуқуқларини таъминлаш борасида дунёдаги илғор давлатлар қаторидан жой олишига замин яратади.
Гулҳаё Жумаева,
Фуқаролик ишлари бўйича Шайхонтоҳур туманлараро суди судьяси