Қидирув:

СУД ВА БОЛАЛАР ҲИМОЯСИ: ЯНГИ СТРАТЕГИЯ ЯНГИ ВАЗИФАЛАРНИ ЮКЛАМОҚДА

Ўзбекистон Республикаси Президенти 2025 йил 24 декабр куни имзолаган “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги тўғрисидаги  Фармон билан 2026–2030-йилларда болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси тасдиқланди. Ушбу стратегиянинг бош мақсади – “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун ижросини самарали йўлга қўйиш, болалар учун хавфсиз муҳитни таъминловчи барқарор тизим яратишдир. Фармон бу орқали давлатнинг халқ ва халқаро ҳамжамият олдидаги мажбуриятларини тасдиқлашга хизмат қилади – яъни, зўравонликка мутлақо муросасиз муносабатда эканимизни ва уни бартараф этишга қатъий аҳд қилганимизни намойиш этади.

Стратегиянинг долзарблиги, афсуски, статистик маълумотларда ҳам акс этмоқда. 2024-йилда Ўзбекистонда 1 028 нафар бола жисмоний зўравонликка, 412 нафар бола эса жинсий зўравонликка дучор бўлган. Шунингдек, 929 нафар бола руҳий зўравонлик (психологик босим) қурбонига айланган. Бу рақамлар жамиятимиздаги айрим оғриқли муаммоларни кўрсатади ва болаларни ҳимоя қилиш масаласи қанчалик долзарб эканини тасдиқлайди. Шу боис янги стратегия қабул қилиниши орқали Ўзбекистон ушбу йўналишда халқаро ташаббусларга ҳам қўшилди – хусусан, мамлакатимиз Богота чақириғига қўшилиб, болаларга нисбатан зўравонликка барҳам бериш бўйича Глобал алянс (Pathfinding Allience) аъзоси бўлди. Бу қадамлар болаларга нисбатан ҳар қандай зулм ва зўравонликка тоқатсиз жамият барпо этиш йўлида муҳим аҳамият касб этмоқда.

Янги стратегия доирасида суд-ҳуқуқ тизимига алоҳида масъулият юкланди. Фармоннинг мазмун-моҳиятига кўра, жиноят, жиноят-процессуал, жиноят-ижроия ва маъмурий қонунчиликка комплекс ўзгартиришлар киритилиши назарда тутилган бўлиб, бунинг асосий мақсади – терговдан тортиб суд ҳукми чиқарилгунга қадар барча босқичларда боланинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш ҳамда болага дўстона муносабатни жорий этишдир. Яъни, бундан буён суд жараёнлари ва тергов ҳаракатлари болалар учун имкони борича стрессиз, адолатли ва уларнинг ёшига мос тарзда ташкил этилиши стратегик вазифа сифатида белгиланди.

Суд ҳокимияти вакиллари – судьялар, прокурорлар, терговчилар – эндиликда болалар иштирокидаги ишларни кўриб чиқишда янги ёндашувларга амал қилиши лозим бўлади. Жиноят ишлари бўйича, айниқса, болалар жабрланувчи ёки гувоҳ сифатида қатнашган процессларда, уларнинг ҳуқуқларини максимал даражада ҳимоялаш талаб этилади. Фуқаролик ишлари (масалан, васийликка оид низолар, ажримда бола ким билан қолиши, фарзандликка олиш каби масалалар)да эса “боланинг энг яхши манфаатлари” принципи қатъий устувор бўлади – буни таъминлаш учун судлар васийлик ва ҳомийлик органлари билан ҳамкорликда қарорлар қабул қилади. Маъмурий ишлар доирасида ҳам болаларга дахлдор масалаларда қонунчилик кучайтирилмоқда. Масалан, янги тартибларга кўра, таълим, соғлиқни сақлаш ёки ижтимоий соҳа ходимлари хизмат вазифасини бажариш жараёнида болага нисбатан зўравонлик содир этса ёхуд шундай ҳолатдан хабар топиб ҳам билдирмаса, уларга нисбатан маъмурий жавобгарлик белгиланади. Бу ўзгариш таълим муассасалари ва бошқа идораларда болаларни ҳимоя қилиш бўйича жавобгарликни оширади.

Юқоридаги стратегик чора-тадбирлар тизимли ёндашувга асосланган. Давлат болаларни зўравонликдан ҳимоя қилишда судларнинг ролини кучайтирмоқда, зеро суд ҳокимияти адолатни таъминлаш баробарида жамиятда профилактик вазифани ҳам ўташи керак. Судларнинг ҳар бир қарори фақат қонун ижроси эмас, балки болаларга нисбатан зўравонликка муросасиз муҳитни шакллантиришга хизмат қилиши лозимлиги таъкидланмоқда.

Бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида судлар олдида пайдо бўлаётган янги функциялар кўпроқ процессуал жараёнлардаги ўзгаришларда намоён бўлади. Хусусан, ота-оналар, педагоглар ёки бошқа масъул шахслар иштирокидаги болаларга оид ишлар бўйича суд мажлисларида энди қўшимча иштирокчилар таъминланмоқда. Фармоннинг 4-бандига мувофиқ, агар зўравонлик ҳолати боланинг ота-онаси ёки яқин қариндошлари томонидан содир этилган бўлса, бундай ишларни судгача тергов қилиш ва суд жараёнида васийлик ва ҳомийлик органи вакили мажбурий тартибда иштирок этиши шарт. Судья бундай ишларни кўраётганда, ушбу вакилнинг қатнашуви орқали боланинг манфаатларини ҳимоя қилиш ва унинг овозини эшитилишини таъминлайди. Бу янгилик судларга қўшимча масъулият юклайди – энди улар нафақат ҳуқуқий баҳо берувчи, балки болага ғамхўрлик нуқтаи назардан ҳам қарор қилувчи механизмга айланмоқда.

Бундан ташқари, стратегия болаларга оид суд жараёнларига ижтимоий ходимларни жалб этишни назарда тутади. Мақсад – бола манфаатларини ҳар томонлама ҳимоя қилиш. Масалан, жиноят ишида жабрланувчи бола бўлса, жараёнларда психолог ёки ижтимоий соҳа мутахассиси қатнашиб, судга боланинг ҳолатини ҳисобга олишда кўмак бериши мумкин. Янги стратегия ана шундай илғор тажрибаларни Ўзбекистонда ҳам қўллашга интилмоқда. Фармонда қайд этилишича, тегишли идоралар миллий ва хорижий экспертларни жалб қилган ҳолда судьялар, терговчилар, прокурорлар ҳамда адвокатлар учун болалар билан ишлаш бўйича қисқа муддатли ўқув курсларини ташкил этади. Бу ўқувлар натижасида суд тизими ходимлари болалар психологияси, мулоқот маданияти ва нозик процессуал услублар бўйича малака оширади, натижада суд жараёнларида болалар билан муомала қилишда янги вазифаларни пухта адо эта олади.

Яна бир муҳим жиҳат – судлар энди болаларнинг фикрини эшитишга кўпроқ эътибор бериши шарт бўлади. Мисол учун, васийлик ва ҳомийликка оид фуқаролик ишларида 10 ёшдан ошган болаларнинг ўз фикрини билдириш ҳуқуқи қонунчиликда белгиланган. Эндиликда васий ёхуд ҳомий болани бошқа жойга кўчиришга қарор қилса, 10 ёшга тўлган боланинг розилиги ҳам олиниши шартлиги қонун лойиҳаларида назарда тутилмоқда. Судлар бундай ҳолларда болаларнинг фикрини инобатга олиб, қарор қабул қилишлари лозим бўлади. Шу тариқа, суд тизими болаларга оид ишларни кўриб чиқишда нафақат ҳуқуқий мезонлар, балки инсонпарварлик ва болапарварлик тамойилларига таянган ҳолда ишлаши кутилмоқда.

Юқоридаги стратегик вазифалар ва янги функциялар амалиётда қатор муҳим ўзгаришларни бошлаб беради. Суд ва тергов жараёнларида қуйидаги янгиликлар жорий этилиши кутилмоқда:

-2026 йил 1 сентябрдан бошлаб зўравонлик қурбони бўлган ёки зўравонликка гувоҳ бўлган болалар илк процессуал ҳаракатлардан бошлаб давлат ҳисобидан адвокат ёрдамини олади. Яъни, энди бола жабрланувчи сифатида тан олиниши билан унга автоматик равишда ҳуқуқий ҳимоячи бириктирилади;

-зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатмалари мажбурий тартибда видеофикцатсия қилинади. Бунда тергов жараёнида бола берган асосий кўрсатма видеога ёзиб олинади ва кейинчалик судда шу ёзув далил сифатида ишлатилиши мумкин. Бу усул болани бир неча бор такроран сўроқ қилиш заруратини камайтиради ва унинг руҳий жароҳатини чуқурлаштирмасликка қаратилган. Суд амалиётида бу ўзгариш катта аҳамиятга эга – авваллари болалар бир неча босқичда (аввал терговда, сўнг судда) қайта-қайта воқеани эслаб беришга мажбур эди. Эндиликда эса видеоёзув орқали “бир марта – етарли” тамойили амалга ошади, яъни бола бир марта сўзлаб берган бўлса, шу кўрсатмаси кейинги босқичларда ҳам инобатга олинади;

-зўравонлик жиноятлари бўйича, айниқса жинсий зўравонлик ҳолатларида, бола жабрланувчи билан айбланувчини юзлаштириш терговчи ёки прокурор қарори (ёки суд ажрими) билангина ўтказилиши қонунчиликка киритилмоқда. Бу дегани, эндиликда ҳар бир ишда одатий тартибда жабрланувчи болани суд залида айбланувчи қаршисида кўрсатма беришга чиқариш амалиёти чекланади. Фақат зарур ҳоллардагина ва фақат масъул расмийларнинг асослантирилган қарорига биноан бундай тўқнашувга йўл қўйилиши мумкин;

-стратегия доирасида судьялар, терговчилар, прокурорлар ва адвокатлар махсус ўқитилиши белгиланган. Болалар билан ишлашнинг ўзига хос усуллари бўйича ўқув курслари ташкил этилиб, мутахассислар малакаси оширилади;

Юқоридаги ўзгаришлар 2026-йилдан бошлаб босқичма-босқич амалга оширилади. Натижада суд амалиётида катталарникидан фарқли, махсус ёндашув талаб этиладиган тоифа – болалар билан ишлашнинг янги стандарти шаклланади. Суд ҳокимияти учун бу жиддий ислоҳот бўлиб, унинг самарали жорий этилиши судьяларнинг фақат қонун қўриқчиси эмас, балки болаларнинг ҳимоячиси сифатида ҳам майдонга чиқишини англатади.

Стратегияда назарда тутилган ислоҳотлар фақат процессуал жиҳатларнигина қамраб олмайди, балки судлар фаолиятининг очиқлиги, шаффофлиги ва жамоатчилик олдида ҳисобдорлигини ошириш масаласини ҳам қамраб олади. Албатта, вояга етмаганларнинг шахсий ҳаёт дахлсизлигини таъминлаш учун баъзи суд жараёнлари ёпиқ эшиклар ортида ўтиши мумкин. Бироқ, умумий маънода, болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасидаги ҳар бир иш бўйича судларнинг қарорлари ва ёндашувлари жамият эътиборида бўлади. Бу масъулиятни инобатга олган ҳолда, фармон ижроси доирасида бир қатор механизмлар ишга туширилмоқда.

Биринчидан, ахборот алмашинуви ва ҳисобот тизими яхшиланади. 2026 йилдан “Ягона миллий ижтимоий ҳимоя” ахборот тизими базасида зўравонлик қурбони бўлган болалар ва зўравонликка мойил шахслар ҳақида ягона электрон платформа яратилиши белгиланган. Ушбу платформа турли давлат органларининг (шу жумладан, судларнинг) ахборот тизимлари билан интеграция қилинади. Натижада, болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари бўйича ягона статистика шакллантирилади, ҳар бир ишнинг кўрилиши ва ҳал этилиши босқичма-босқич кузатиб борилади.

Иккинчидан, судларнинг ўзида ҳам шаффофликни ошириш чоралари кўрилади. Хусусан, Олий судга стратегия доирасидаги топшириқларга асосан суд амалиётини такомиллаштириш юклатилган. Суд тизими энди болаларга оид ишлар бўйича алоҳида маълумотларни йиғиб, таҳлил қилиб боради. Эҳтимол, келгусида Олий суд йил якунида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасидаги суд амалиёти бўйича махсус ҳисоботлар эълон қилиши мумкин. Бу орқали қайси судда нечта иш кўрилгани, қандай қарорлар қабул қилингани, жиноятчиларга қандай жазо тайинлангани каби маълумотлар жамоатчиликка маълум қилиб борилади.

Учинчидан, фармонда ахборот-тушунтириш ишларига ҳам урғу берилган. Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги ва ОАВ биргаликда мазкур Фармон ва Стратегиянинг мақсад-вазифаларини оммавий ахборот воситаларида кенг ёритиши белгиланган. Бу дегани, жамият тез-тез телевизор, радио, интернет ва матбуот орқали ушбу мавзудаги эшиттириш ва мақолаларни кўради. Судлар фаолиятининг очиқлигини таъминлашда ОАВ ҳамкорлиги муҳим: масалан, суд амалиётида болалар ҳуқуқларига оид ижобий ўзгаришлар, янги қоида ва тартиблар ҳақида жамоатчиликка оддий тилда маълумот бериб борилади. Бу эса нафақат судларнинг жамият олдидаги ҳисобдорлигини оширади, балки профилактик таъсир ҳам кўрсатади – ота-оналар, педагоглар ва бошқалар болаларга нисбатан зўравонлик учун жазо муқаррар эканини, суд тизими бу масалада қаттиқ туришини билиб боришади.

Янги стратегия доирасида белгиланган вазифалар ва ислоҳотлар 2026–2030 йилларда суд-ҳуқуқ соҳасида болаларни ҳимоя қилишнинг асосий устувор йўналишларини белгилаб берди. Шунингдек, ҳуқуқий базани мустаҳкамлаш давом этади. Стратегия ижроси доирасида қатор қонун ва кодексларга ўзгартишлар киритилади. Бу ўзгаришлар қаторида, юқорида айтиб ўтилганидек, вояга етмаганларни тергов ва судда сўроқ қилиш тартиб-таомиллари, ота-оналар ёки педагогларнинг зўравонлиги учун жавобгарлик, фарзандликка олиш ва васийлик масалаларида қўшимча кафолатлар каби масалалар бор. Болаларнинг ҳуқуқий ҳимоя даражасини ошириш ва бўшлиқсиз қонунчиликни шакллантириш – келгуси йиллардаги устувор мақсадлардандир.

Яна бир йўналиш – болалар ва оилаларни қўллаб-қувватлаш тизимини ривожлантириш бўлиб, бу ҳам бевосита суд-ҳуқуқ соҳасига таъсир қилади. Мисол учун, республикада профессионал тутинган оила институти ва “Меҳрли оила” хизмати йўлга қўйилмоқда. Бу орқали оилавий муҳитдан ажралган ёки зўравонлик туфайли оиласидан чиқариб олинган болалар вақтинча тарбиячи оилаларга жойлаштирилиб, суд қарори асосида уларнинг ҳуқуқлари кафолатланади. Судлар бу жараёнда назорат ва ҳуқуқий кафолат берувчи орган сифатида иштирок этади – масалан, васийлик ва ҳомийлик органлари билан бирга болани оилага жойлаштириш ёки қайтариш масалаларини ҳал қилади.

Идоралараро ҳамкорлик ҳам асосий устуворлардан бири. Болаларни ҳимоя қилиш фақат суд ёки фақат ички ишлар органлари ишигина эмас, балки бутун бир тизим фаолиятидир. Янги стратегияда айнан идоралараро интеграция принципиал аҳамият касб этиши таъкидланган – таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий ҳимоя ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ягона фронт сифатида ишлаши зарур. Суд ҳокимияти ҳам бу ҳамкорликнинг муҳим бўғини бўлиб, масалан, вояга етмаганларга оид суд қарорларини бажаришда ижтимоий хизматлар билан мувофиқликда ҳаракат қилади. Бир мисол: агар суд ҳукми билан бола зўравонликдан жабрланган деб топилиб, ота-онанинг ҳуқуқлари чекланса, кейинги босқичда уни реабилитация қилиш, оилага қайта мослаштириш жараёнлари ижтимоий агентликлар томонидан давом эттирилади. Судлар эса бу жараён устидан назоратни амалга оширади, зарурият туғилса, қайта кўриб чиқиш ёки чоралар кўришни таъминлайди.

Умуман олганда, 2026–2030 йилларда болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланади. Суд-ҳуқуқ соҳаси бу сиёсатда марказий ўрин тутади – янги ҳуқуқий нормалар ва амалиётлар орқали болаларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари нафақат қоғозда, балки реал ҳаётда ҳам ҳимояланишига эришилади. Халқаро илғор тажрибалар – жумладан, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва Unicef тавсия этган INSPIRE стратегиялари (болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олишга доир комплекс чора-тадбирлар) – Ўзбекистон шароитига мослаштириб жорий этилмоқда. Бу эса ўз навбатида, мамлакатимизнинг болалар ҳуқуқларини таъминлаш борасида дунёдаги илғор давлатлар қаторидан жой олишига замин яратади.

Янги қабул қилинган стратегия ва унинг ижросига қаратилган ислоҳотлар болаларни ҳар томонлама зўравонликдан ҳимоя қилиш йўлида улкан қадамдир. Суд ҳокимияти ушбу жараёнда ҳал қилувчи рол ўйнаб, болалар учун адолат қалқони бўлиб хизмат қилади.

Гулҳаё Жумаева,

Фуқаролик ишлари бўйича Шайхонтоҳур туманлараро суди судьяси

ЁШЛАРДА КОРРУПЦИЯГА НИСБАТАН НАФРАТ ЭМАС, БАЛКИ ҲАЛОЛЛИККА НИСБАТАН ФАХР ТУЙҒУСИНИ УЙҒОТИШ ЛОЗИМ

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда коррупцияга қарши курашиш ва манфаатлар тўқнашувини олдини олиш давлат сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бирига айланди. Бу борада муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан тизимли ва қатъий ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Жумладан, Президентимиз ташаббуси билан соҳанинг ҳуқуқий пойдевори яратилди.

 Энг муҳим қадамлардан бири — «Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида»ги қонуннинг қабул қилиниши бўлди. (2024 йил июнь ойидан кучга кирди)

Бу қонун билан давлат хизматчилари учун манфаатлар тўқнашуви нима эканлиги аниқ белгилаб берилди. Шунингдек, давлат ташкилотларида бундай ҳолатларни декларация қилиш (хабар бериш) мажбурияти юклатилди.

Коррупцияга қарши курашиш фақат ҳуқуқ-тартибот органларининг иши эмас, балки алоҳида тизимли ёндашув эканлигини тушуниш лозим.

Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев «коррупцияга қарши энг самарали восита — рақамлаштириш» эканлигини кўп бора таъкидлаган.

Ўзбекистон суд тизимида коррупцияга нисбатан тоқатсизлик муҳитини шакллантириш ва унинг олдини олиш бўйича сўнгги йилларда тизимли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу чора-тадбирлар нафақат қонунчиликни такомиллаштириш, балки соҳани тўлиқ рақамлаштириш ва инсон омилини камайтиришга қаратилган.

Суд тизимида ҳам рақамлаштириш ва очиқликни таъминлаш борасида бир қанча ислоҳотлар амалга оширилди, жумладан:

Ишларни автоматик тақсимлаш: судларда даъво аризалари ва ишлар судьялар ўртасида инсон омилисиз, махсус «E-XSUD» кейинчалик “ADOLAT” ахборот тизими орқали тасодифий тартибда тақсимланади. Бу «танланган» судьяга иш тушишининг олдини олади.

-очиқ суд мажлислари: суд мажлисларини аудио ва видеога олиш тизимлари жорий этилган.

-қарорлар базаси: суд қарорлари махсус порталда эълон қилиб борилмоқда, бу эса жамоатчилик назоратини кучайтиради.

Судьяларни танлаш ва тайинлашнинг янги механизми:

-судьялик лавозимига номзодларни саралаш жараёни тубдан ўзгарди:

-очиқ танловлар: Судьялар олий кенгаши томонидан номзодларни саралаш имтиҳонлари онлайн режимда кўрсатилади.

-Психологик тест ва IQ: номзодларнинг нафақат билими, балки руҳий барқарорлиги ва ҳалоллик даражаси ҳам текширилади.

-Судьяларнинг дахлсизлиги ва жавобгарлиги: судьялик ваколатига асоссиз аралашувлар учун жавобгарлик кучайтирилган.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ёшларни коррупциядан йироқ бўлишга, ҳалоллик ва ватанпарварлик руҳида тарбияланишга даъват этиб, бу борада бир нечта муҳим концептуал йўналишларни илгари сурган. Жумладан,

-«ҳалоллик вакцинаси» ва маънавият

Президентимиз жамиятни коррупциядан тозалаш учун, энг аввало, ёшлар онгига «ҳалоллик вакцинаси»ни сингдириш кераклигини бот-бот таъкидлайдилар.

Коррупция — бу фақат иқтисодий жиноят эмас, балки маънавий инқироздир. Ёшлар кичик ёшиданоқ меҳнат билан топилган даромаднинг баракаси ва ҳаром бойликнинг оқибатини тушуниб етишлари зарур.

Ёш авлодга коррупция ва манфаатлар тўқнашуви каби мураккаб тушунчаларни тушунтиришда қуруқ қонун моддаларидан кўра, ҳаётий мисоллар, ахлоқий қадриятлар ва ўйин шаклидаги методлардан фойдаланиш кўпроқ самара беради.

Масалан: болаларга коррупция сўзини «адолатсизлик» ёки «ўзганинг ҳақини ейиш» деб тушунтириш керак.

Манфаатлар тўқнашувини тушинтиришда эса: буни икки томонлама мажбурият сифатида, Масалан: «агар сенинг аканг мусобақада ҳакам бўлса ва сен ҳам ўша мусобақада қатнашаётган бўлсанг, аканг сени яхши кўргани учун ноҳақ баҳо бериши мумкин. Бу “адолатсизлик”, шунингдек, «бировнинг меҳнатини ўғирлаш» деб таърифлаш ва тушинтириш лозим.

Коррупцияга нисбатан нафрат эмас, балки ҳалолликка нисбатан фахр туйғусини уйғотиш лозим.

Натижа эмас, меҳнат муҳим эканлигини, болага баҳо олиш учун эмас, билим олиш учун ўқиш кераклигини ўргатиш, «таниш-билиш» орқали эришилган муваффақият вақтинчалик эканини тушунтириш керак бўлади.

Ёшларга ноҳақ вазиятни кўрганда сукут сақламасликни, «йўқ» дейишни ўргатиш: бола ўз тенгдошлари ёки катталар томонидан таклиф қилинган ноҳақликка рад жавобини бера олиши керак.

Хулоса қилиб айтганда, коррупцияга қарши курашиш учун боланинг қалбида «Менинг меҳнатим — менинг ютуғим» деган ғояни сингдириш мақсадга мувофиқ бўларди.

Машҳура Байбекова,

Тошкент туманлараро

иқтисодий судининг судьяси

ЎЗБЕКИСТОНДА СУД-ҲУҚУҚ ТИЗИМИНИ МОДЕРНИЗАЦИЯ ҚИЛИШНИНГ УСТУВОР ЙЎНАЛИШЛАРИ: РАҚАМЛАШТИРИШ, АДОЛАТ ВА ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ

Ўзбекистон Республикасида ҳуқуқий давлат ва адолатли жамият барпо этиш жараёнида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш масаласи стратегик аҳамият касб этади. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил 26 декабрь куни Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўллаган Мурожаатномаси айнан ушбу йўналишда амалга оширилаётган ва келгусида кўзда тутилаётган ислоҳотларнинг консептуал асосларини белгилаб берди. Мурожаатномада суд-ҳуқуқ тизимини замон талаблари асосида тубдан модернизация қилиш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш ҳамда қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган устувор вазифалар илмий-амалий жиҳатдан муҳим йўналиш сифатида илгари сурилди.

Давлат раҳбари суд-ҳуқуқ тизимини халққа яқинлаштириш масаласини ислоҳотларнинг марказига қўйиб, одил судловни амалга оширишда рақамли технологиялар ва сунъий интеллект имкониятларидан кенг фойдаланиш зарурлигини таъкидлади. “Рақамли суд” консепциясининг жорий этилиши суд иш юритувида шаффофликни ошириш, процессуал муддатларни қисқартириш ва инсон омили билан боғлиқ субъектив хатоларни камайтиришга хизмат қилади. Айниқса, тергов жараёнининг рақамлаштирилиши жиноят ишини қўзғатишдан тортиб судга қадар бўлган босқичларда инсон ҳуқуқларининг таъминланишини кучайтиришга қаратилган бўлиб, бу халқаро ҳуқуқий стандартларга мос келади. Сунъий интеллект технологияларининг жорий этилиши натижасида тергов ва суд фаолиятида қарор қабул қилишнинг адолатлилиги ва холислиги мустаҳкамланиши кўзда тутилмоқда.

Мурожаатномада алоҳида урғу берилган масалалардан бири тергов судьялари институтининг янада кенгайтирилишидир. Тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатларининг берилиши “Хабеас корпус” институтининг реал мазмун билан бойитилишидан далолат беради. Бу ҳолат шахс эркинлиги дахлсизлигини кафолатлаш, ноқонуний ушлаб туриш ва асоссиз процессуал чекловларнинг олдини олишда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Шу билан бирга, одил судловни амалга оширишда жамоатчилик иштирокини кенгайтириш, хусусан, “халқ вакиллари ҳайъати” институтининг босқичма-босқич жорий этилиши суд ҳокимияти фаолиятининг очиқлиги ва жамият ишончини оширишга хизмат қилади. Оғир ва ижтимоий резонансли жиноят ишларининг жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши суд ҳукмларининг адолатлилигини мустаҳкамлашга қаратилган муҳим қадамдир.

Суд қарорларининг сўзсиз ижросини таъминлаш масаласи ҳам Мурожаатномада тизимли ёндашув асосида ёритилган. Суд ҳужжатлари ижроси самарали ташкил этилмас экан, фуқаролар ва тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини тўлиқ тиклаш имконсизлиги таъкидланди. Шу боис мажбурий ижро тизимига сунъий интеллект асосидаги муқобил механизмларнинг жорий этилиши, ижро ҳаракатларининг муайян қисмини инсон омилисиз амалга ошириш режалаштирилмоқда. Бу нафақат ижро интизомини кучайтиради, балки коррупциявий хавфларни камайтиришга ҳам хизмат қилади.

Мурожаатномада суд-ҳуқуқ тизими билан узвий боғлиқ бўлган жиноятчиликка қарши кураш, хусусан, гиёҳвандлик, уюшган жиноий гуруҳлар ва молиявий жиноятлар масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Гиёҳвандлик жиноятларининг кўпайиши, ёшларнинг бу жараёнга жалб этилаётгани миллат генофонди ва жамият барқарорлигига жиддий таҳдид сифатида баҳоланди. Шу муносабат билан наркожиноятларга қарши курашни умуммиллий ҳаракат даражасига кўтариш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар билан бир қаторда бутун жамиятни сафарбар этиш зарурлиги илмий жиҳатдан асосланган ижтимоий ёндашувдир. Бу ерда профилактика, маънавий-руҳий иммунитетни шакллантириш ва ҳуқуқий онгни ошириш суд-ҳуқуқ сиёсатининг муҳим таркибий қисми сифатида намоён бўлади.

Шунингдек, тадбиркорлик субъектлари ва инвесторларни жиноий тажовузлардан ҳимоя қилиш, ноқонуний жиноий тузилмалар фаолиятига қатъий барҳам бериш масаласи ҳуқуқий давлатнинг муҳим шарти эканлиги қайд этилди.

Аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашиш борасида билдирилган позитция эса суд-ҳуқуқ тизимининг инсонпарварлик ва ижтимоий адолат тамойилларига таянишини кўрсатади. Оилавий зўравонликни шахсий масала сифатида эмас, балки жамият хавфсизлигига дахлдор муаммо сифатида баҳолаш замонавий ҳуқуқий тафаккурга мос ёндашувдир.

Мурожаатномада коррупцияга қарши кураш суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг ажралмас қисми сифатида эътироф этилиб, 2026 йилда бу борада “фавқулодда ҳолат” эълон қилиниши қатъий сиёсий ироданинг ифодаси бўлди. Давлат органларида комплаэнс тизимининг жорий этилиши, бюджет маблағлари устидан шахсий жавобгарликнинг кучайтирилиши ва қонун олдида барчанинг тенглиги принципи суд-ҳуқуқ тизимининг самарадорлигини оширишга хизмат қилади. Бу чора-тадбирлар коррупцияни тизимли равишда жиловлаш, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятига бўлган ишончни мустаҳкамлашга қаратилган.

Хулоса қилиб айтганда, Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Мурожаатномасида суд-ҳуқуқ тизими бўйича белгиланган вазифалар ҳуқуқий давлат барпо этишнинг илмий асосланган, комплекс ва изчил консепциясини ифодалайди. Рақамлаштириш, жамоатчилик иштироки, инсон ҳуқуқларининг устуворлиги ва коррупцияга муросасиз муносабат тамойилларига таянган ушбу ислоҳотлар Ўзбекистонда адолатли судлов ва қонун устуворлигини таъминлаш йўлида муҳим назарий ва амалий аҳамиятга эгадир.

Қаҳрамон Мирсафаев,

Тошкент шаҳар суди судьяси

ЯНГИ ИСЛОҲОТЛАР СУД-ҲУҚУҚ ТИЗИМИДА: ЗАМОНАВИЙ ЖАРАЁНЛАР ВА ИСТИҚБОЛ

Ҳуқуқий демократик давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишда суд ҳокимиятининг ўрни беқиёсдир. Суд ҳокимияти мустақиллиги, очиқлиги ва самарадорлигини таъминлаш фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишнинг асосий кафолатларидан бири ҳисобланади.

Мамлакатимизда “Инсон қадри учун” тамойили асосида амалга оширилаётган ислоҳотлар суд-ҳуқуқ соҳасини ҳам четлаб ўтгани йўқ.

Жамият ҳаётида рақамлаштириш жараёнларининг жадаллашуви суд тизими фаолиятини ҳам замонавий ахборот технологиялари асосида қайта ташкил этиш заруратини юзага келтирмоқда. Шу нуқтаи назардан, суд ишларини юритишда сунъий интеллект технологияларидан фойдаланиш масаласи алоҳида аҳамиятга эга.

Ислоҳотлар натижасида суд тизимида янги институционал ёндашувлар шаклланиб, суд қарорларининг холислиги ва барқарорлигини таъминлашга хизмат қилаётган ҳуқуқий асослар мустаҳкамланди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 21 августда қабул қилинган ПФ–140-сонли Фармони суд ишларини юритишни рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини татбиқ этиш бўйича муҳим ҳуқуқий асос яратди. Мазкур фармонда суд фаолиятини автоматлаштириш, суд ишларида қоғоз ҳужжат айланмасидан босқичма-босқич воз кечиш ҳамда электрон тизимга тўлиқ ўтиш вазифалари белгиланди.

Сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали суд ишларини кўриб чиқиш жараёнларини тезлаштириш, суд харажатларини ҳисоблаш, суд ҳужжатлари лойиҳаларини тайёрлаш каби функцияларни автоматлаштириш имкониятлари яратилмоқда.

“Рақамли суд” концепциясини амалга ошириш фуқароларнинг судга мурожаат қилиш тартибини соддалаштириш ва суд хизматларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган. Ушбу концепция доирасида:

  • судга электрон мурожаат юбориш;
  • суд мажлисларида масофадан иштирок этиш;
  • иш материаллари билан электрон шаклда танишиш;
  • суд харажатларини онлайн ҳисоблаш ва тўлаш;
  • ижро ҳужжатларини автоматик равишда ижрога юбориш механизмлари жорий  этилмоқда.

Бу ўзгаришлар суд жараёнларида инсон омили таъсирини камайтириш, одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилади.

 Шунингдек, мазкур фармон билан суд соҳасини рақамлаштиришнинг истиқболдаги режалари ҳам тасдиқланган, яъни, 2025 — 2027 йилларга мўлжалланган суд соҳасини рақамлаштириш ва одил судлов жараёнларига замонавий ахборот технологияларини жорий этиш дастури орқали 2025 йил 1 декабрдан бошлаб фуқаролар, адвокатлар, юристлар, судьялар учун норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш платформасини ишга тушириш;

 2025 йил якунига қадар суд ҳужжатларини автоматик тайёрлаш махсус ахборот дастурини яратиш;

2026 йил 1 январдан бошлаб “my.sud.uz” интерактив хизматлар порталида фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш модулини жорий этиш, бунда сунъий интеллект асосида ишлайдиган виртуал маслаҳатчини яратиш, ҳуқуқий мурожаатларга жавоб бериш ҳамда суд маълумотларини автоматик етказиш;

2026 йил 1 мартдан бошлаб фуқаролик, маъмурий, иқтисодий ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар бўйича дастлабки суд маълумотларини фуқароларга Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали олиш имкониятини яратиш;

2026 йил якунига қадар фуқароларга одил судловга эришишда қулай имкониятлар яратиш мақсадида 5 та янги интерактив хизматларни йўлга қўйиш, шунингдек, суднинг ахборот тизимидаги “Шахсий кабинет” платформасининг фойдаланувчилар учун янада қулай бўлган янги версиясини ишлаб чиқиш назарда тутилган.

Суд мустақиллигини таъминлаш ҳуқуқий давлат барпо этишнинг муҳим шарти ҳисобланади. Суд тизимида рақамлаштириш жараёнлари судьяларнинг касбий фаолиятига ноқонуний аралашувларни чеклаш, қарор қабул қилиш жараёнларида шаффофликни таъминлаш ва коррупция омилларини камайтиришга хизмат қилади.

Шу билан бирга, суд ишларини электрон шаклда юритиш жамоатчилик назоратини кучайтириш ва суд фаолиятига нисбатан ишончни оширишга ижобий таъсир кўрсатади.

Шунингдек, Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил 24 ноябрда қабул қилган ПФ-227-сонли “Судьялар ҳамжамияти органлари фаолиятининг самарадорлиги ва очиқлигини ошириш ҳамда суд мустақиллиги кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони бу ислоҳотларнинг муҳим босқичи сифатида эътироф этилмоқда.

Фармонга кўра, судьяларни тайинлаш тартиби икки босқичли қоидалар асосида амалга оширилади: дастлаб 5 йиллик муддатга, кейин эса муддатсиз лавозимга тайинлаш. Шунингдек, туманлараро, туман ва шаҳар судлари раислари ҳамда уларнинг ўринбосарлари лавозимлари учун очиқ танлов тизими жорий этилган. Бу жараёнда номзодлар аниқ мезонлар асосида баҳоланади ва уларнинг касбий лаёқатлилиги, судьялик одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилиш даражаси ҳамда шахсий ҳалоллик сифати эътиборга олинади.

Судьялар олий кенгашининг доимий фаолият юритувчи судьялари лавозимига номзодлари судьялар малака ҳайъатлари тавсияси асосида кўриб чиқилади. Бу қоидалар судья сифатида камида 7 йиллик тажрибага эга шахслар учун мос келади. Шу билан бирга, Кенгаш ва судьялар олий малака ҳайъатининг қўшма йиғилишлари бекор қилинган, бу эса мустақилликни янада кучайтиришга хизмат қилади. Кенгаш раиси эса судьяларга нисбатан интизомий чораларни кўришда адолат ва қонунийликни таъминлаш ваколатига эга бўлади.

2025 йил 15 декабрдан бошлаб Кенгашнинг расмий веб-сайтида барча судьялик лавозимлари ва уларга номзодларни танлаш жараёни очиқ эълон қилинади. Шунингдек, “Рақамли ҳукумат” тизими Кенгаш ахборот тизими билан интеграция қилинади, бу эса номзодлар ҳақидаги маълумотларни талаб даражасида таъминлайди. Кенгаш мажлисларида ёпиқ овоз бериш ва қарор қабул қилиш жараёнлари рақамли технологиялар орқали амалга оширилади.

Фармон судьяларга нисбатан интизомий ишларни кўришда уларнинг ҳуқуқини ҳимоя қилиш ва қонун доирасида адолатли чоралар қўллашни назарда тутади. Шунингдек, судьялар корпусида гендер тенглигини таъминлаш мақсадида Одил судлов академияси касбий қайта тайёрлаш курсларига хотин-қизлар учун махсус квота жорий этилган.

Шунинг билан бирга жорий йилнинг 26 декабрдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномасида мамлакатимизда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлаш, инсон қадрини энг олий қадрият сифатида қарор топтириш борасида амалга оширилган тизимли ислоҳотлар, эришилган ютуқлар ҳамда инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ташкилотлар томонидан берилган юксак эътирофлар алоҳида таъкидлаб ўтилди.

Ушбу жараёнда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилган туб ўзгаришлар ҳал қилувчи аҳамият касб этгани давлат раҳбари томонидан алоҳида қайд этилди.

Мазкур Мурожаатномага кўра, Президентимизнинг таъкидлашича:

“кириб келаётган 2026 йил давлат бошқаруви, суд-ҳуқуқ тизими, иқтисодиёт тармоқлари, таълим, илм-фан, тиббиёт, маданият, спорт, экология тизимини – барча-барча соҳаларни ривожлантиришда туб бурилиш йили бўлади.

Энди Мурожаатноманинг асосий қисми – 2026 йилда амалга ошириладиган энг муҳим 6 та устувор йўналишдан иборат дастур ҳақида атрофлича тўхталиб ўтамиз”.

Мурожаатноманинг олтинчи устувор йўналиши бу – суд-ҳуқуқ ислоҳотлари бўлиб, унга кўра бир қатор истиқболи ислоҳотларни амалга ошириш кўзда тутилган.

            Унга кўра, “Рақамли суд” концепцияси доирасида терговдан бошлаб судга қадар бўлган барча жараёнлар сунъий интеллект технологиялари орқали автоматлаштирилади. Бу инсон омилини қисқартириш ва ишларни тезкор ва самарали юритиш имконини беради.

   Мазкур Мурожаатномага кўра, Президентимизнинг таъкидлашича:

Юртимизда тергов судьялари иш бошлагани – халқаро тан олинган “Хабеас корпус” институтини қўллашнинг навбатдаги муҳим босқичи бўлди.

2026 йилдан бошлаб тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ва бекор қилиш ҳуқуқи берилади. Шу билан бирга, жамоатчилик иштирокини ошириш орқали одил судлов жараёнлари шаффофлиги таъминланади.

Жиноят ишлари бўйича “халқ вакиллари ҳайъати” институти босқичма-босқич жорий этилади. Ўта оғир ва жамиятда шов-шув келтириши мумкин бўлган жиноятлар маҳаллий жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши, суд ҳукмининг адолатлилиги ва очиқлигини таъминлайди.

Фуқаролар ва тадбиркорлар ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш учун суд қарорларини самарали ижро этиш зарур. Шу мақсадда мажбурий ижро жараёнига рақамли технологиялар киритилади, келгуси икки йилда ижро ҳаракатларининг 30% инсон омилисиз амалга оширилиши назарда тутилган.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимини рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини жорий этишга қаратилган ислоҳотлар одил судловни таъминлашнинг замонавий ва самарали механизми сифатида намоён бўлмоқда. “Рақамли суд” концепциясининг изчил амалга оширилиши суд ҳокимияти мустақиллигини мустаҳкамлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ҳамда суд тизими фаолиятининг очиқлигини, самарадорлигини оширишга, адолатли, мустақил ва халққа яқин суд тизимининг мустаҳкамланишига хизмат қилади.

Дилноза Абдуқодирова,

Фуқаролик ишлари бўйича Учтепа туманлараро суди судьяси

ИҚТИСОДИЙ МУНОСАБАТЛАРДА ҲУҚУҚИЙ БАРҚАРОРЛИКНИ КУЧАЙТИРИШ ВА ОДИЛ СУДЛОВНИ ТАЪМИНЛАШ: 2025 ЙИЛ САРҲИСОБИ

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини тубдан ислоҳ қилиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди.

Хусусан, суд жараёнларини тўлиқ рақамлаштириш, қоғоздаги иш юритувни йўқ қилиш, сунъий интеллект технологияларини жорий этиш, судьяликка номзодларни тайёрлаш, амалдаги судьялар ва суд ходимлари малакасини ошириш, замонавий рақамли ўқитиш усулларини жорий этиш билан шуғулланадиган Одил судлов Академиясининг ташкил этилганлиги, судьялар мустақиллиги ва кадрлар сиёсатини кучайтириш ҳамда фуқаролар ва юридик шахсларнинг одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш борасида бир қатор ислоҳотлар амалга оширилди.

Биргина 2025 йилда давлатимиз раҳбари томонидан судларнинг мустақиллигини таъминлаш ва одил судлов самарадорлигини оширишга қаратилган 4 та муҳим Фармоннинг имзоланганлиги ҳам фикрмизнинг яққол тасдиғи бўлиб ҳисобланади.

Таъкидлаш жоизки, мазкур ислоҳотлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш,
суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш ҳамда одил судловга бўлган ишончни оширишга қаратилган.

Бу жараёнда иқтисодий судлар алоҳида аҳамият касб этиб, улар иқтисодий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларни ҳал қилиш орқали бозор иқтисодиётининг барқарор ривожланишига хизмат қилади. Айниқса, Тошкент шаҳри иқтисодий судлари иқтисодий фаоллик юқори бўлган ҳудуд сифатида энг катта иш юкламасига эга судлардан ҳисобланади.

Мамлакатимизда иқтисодий фаоллик юқори бўлган пойтхтда ҳам иқтисодий судларга келиб тушадиган ишлар сони ва кўлами сезиларли даражада ортиб бормоқда.

2025 йилда Тошкент туманлараро иқтисодий суди ва Тошкент шаҳар судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан одил судловни амалга оширишда иқтисодиёт соҳасида корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларнинг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқларини ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш, иқтисодиёт соҳасида қонунийликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга кўмаклашишга қаратилган бир қатор ишлар амалга оширилган.

Ҳисобот даврида жами 146 247 та даъво аризаси ва ариза келиб тушган. Ўтган йилдан 2025 йилга қолдиқ бўлиб ўтган ишлар сони 3 385 тани ташкил этади. Шундан ҳисобот даврининг охирига қадар 137 870 таси (2024 йилда
124 964 та) кўриб чиқилган. Кўриб чиқилган ишларнинг 127 068 таси бўйича даъво талаби қаноатлантирилган, 6 961 таси бўйича даъво талабини қаноатлантириш рад этилган, 1 265 таси бўйича иш юритиш тугатилган, 2 576 та даъво аризаси (ариза) кўрмасдан қолдирилган.

Кўрилган ишлар сони ўтган йилга нисбатан 12 906 тага ёки 10,3 фоизга кўпайган.

Ҳал этилган ишлар бўйича даъвогар (аризачи)лар фойдасига 6 трлн
912,1 млрд сўм пул маблағлари (асосий қарз, неустойка, зарар), республика бюджетига 2693,8 млрд сўм давлат божи ундириш тўғрисида суд ҳужжатлари қабул қилинган.

Тарафлар томонидан давлат бюджетига олдиндан ихтиёрий тўланган давлат божи суммаси 78,7 млрд сўмни ташкил этган.

Хусусий тадбиркорлар, кичик бизнес субъектлари ва фермер хўжаликларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга оид 26 242 та иш кўрилиб, улар фойдасига 3 трлн 960,0 млрд сўмдан кўпроқ ундириш ҳақида суд қарорлари қабул қилинган.

Суд мажлисларининг тарбиявий ва профилактик аҳамиятини ошириш, иқтисодиёт соҳасида қонунийликни мустаҳкамлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга кўмаклашиш, қонунга ва судга нисбатан ҳурматда бўлиш муносабатини шакллантириш, тарафларга суд мажлисида қатнашиб, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларнинг бузилган ёки низолашилашилаётган ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун ҳар томонлама қулайлик яратиш мақсадида 50 385 таси ёки 36,5 фоизи судьялар томонидан бевосита маҳаллаларда, корхоналар, муассасалар, ташкилотларда сайёр суд мажлисларида ҳал этилган.

Ҳисобот даврида Тошкент туманлараро иқтисодий судида бир нафар судьянинг (амалда фаолият кўрсатган 19 нафар судьяга нисбатан) ўртача ойлик иш ҳажми 600,7 та (545,2 та) ишни, Тошкент шаҳар судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатида бир нафар судьянинг (амалда фаолият кўрсатган 14 нафар судьяга нисбатан) ўртача ойлик иш ҳажми 26,9 та (20,8 та) ишни ташкил этган.

Иш ҳажмларидан келиб чиққан ҳолда судьялар сонини мақбуллаштириш юзасидан зарур чоралар кўрилиб, 2026 йилдан Тошкент туманлараро иқтисодий судида яна 8 та янги тайинланган судьялар ва судья ёрдамчилари иш бошлаши белгиланди.

Юқори инстанция судлари томонидан самарали назорат механизми сифатида иқтисодий муносабатларда қонуний ва адолатли судловни таъминлашда ҳам қатор ишлар амалга оширилмоқда.

Хусусан, ҳисобот даврида Тошкент шаҳар судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан апелляция инстанциясида 1 895 та (2024 йил 1 720 та), кассация инстанциясида 948 та (495 та) ва тафтиш инстанциясида 768 та (627 та), жами 3 611 та (2 842 та) иш қайта кўриб чиқилган.

Шу ўринда қайд этиш лозимки, иқтисодий судлар фаолиятига сунъий интеллект ва таҳлил платформаларининг жорий этиш орқали ишларни автоматик тақсимлаш, суд амалиётини чуқур таҳлил қилиш ҳамда қарор қабул қилиш сифатини янада оширишга эришилади.

Суд ҳокимиятининг самарали, замонавий ва жамоатчилик эҳтиёжларига мос фаолият юритишининг асосий шартларидан бири бўлган судлар фаолиятини моддий-техник базасини мустаҳкамлаш ишларига ҳам алоҳида эътибор қаратилиб, Тошкент шаҳар суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати шароити яхши бошқа бинога кўчирилди.

Кўзлаган мақсадимиз эса битта – иқтисодий низоларни қонуний, холис ва ўз вақтида ҳал этиш орқали суд ҳокимиятининг нуфузини ошириш ҳамда тадбиркорлик субъектлари учун барқарор ҳуқуқий муҳитни шакллантиришдан иборат.

Бу йўналишда ишларни кўриб чиқишда процессуал муддатларга қатъий риоя этиш, суд қарорларининг асосли ва пухта бўлишини таъминлаш, шунингдек, иқтисодий қонунчиликни суд амалиётида бир хил қўллаш устувор вазифалар ҳисобланади.

Шу билан бирга, иқтисодий судлар фаолиятида рақамли технологиялар ва замонавий таҳлил воситаларини кенг жорий этиш, иш юритиш жараёнларини соддалаштириш ҳамда шаффофликни кучайтириш муҳим аҳамият касб этади.

Судьялар корпусининг касбий маҳоратини ошириш, ихтисослашувни чуқурлаштириш, медиация ва яраштириш институтларидан самарали фойдаланиш орқали низоларни судгача ҳал этиш имкониятларини кенгайтириш ҳам келгусидаги муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки,  изчил амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари иқтисодий ишлар бўйича одил судловни таъминлаш, тадбиркорлик фаолиятини ҳуқуқий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш ҳамда мамлакатда соғлом рақобат ва инвестициявий муҳитни ривожлантиришга хизмат қилмоқда.

Иброҳим Алимов,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари – иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раиси

БОЛАЛАРГА НИСБАТАН ЗЎРАВОНЛИКНИ ЯШИРИШ – ЖИНОЯТНИ ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ БИЛАН БАРОБАР

Болалар хавфсизлиги — замонавий жамият учун энг муҳим масалалардан бири. Айниқса таълим, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳимоя муассасаларида болаларнинг ҳуқуқлари таъминланиши, улар ҳар қандай зўравонликдан ҳимоя қилиниши лозим. Аммо амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, баъзан айнан шу тизимларда болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари юз берар экан, улар ҳақида ўз вақтида маълум қилинмаслиги жиддий муаммолар келтириб чиқармоқда. Айрим ҳолларда “обрў кетади”, “ишни ички ҳал қилайлик” деган нотўғри ёндашувлар туфайли далил яширилиши, сукут сақланиши кузатилади. Бу эса нафaқат боланинг ҳуқуқларини бузиш, балки такрорий зўравонликка йўл очиш дегани.

ЮНИСЕФнинг 2023 йилги ҳисоботларида таъкидланишича, дунё бўйлаб миллионлаб болалар турли шаклдаги зўравонликдан жабр кўради, у ҳолатларнинг сезиларли қисми таълим ва тиббиёт муассасаларида қайд этилган. АҚШда 2022 йил натижаларга кўра болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатларининг 32 фоизи ўқитувчи ёки тиббиёт ходимлари томонидан илк бор аниқлангани қайд этилган, аммо шуларнинг муайян қисми ҳақида расмий органларга ўз вақтида хабар берилмагани ҳам эътироф этилган. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва БМТнинг Болалар ҳуқуқлари бўйича қўмитаси ҳисоботлари ҳам ушбу хавфнинг жиддий эканини кўрсатади. Демак, муаммо нафақат жиноятнинг содир этилишида, балки уни яшириш амалиётида ҳам намоён бўлмоқда.

Халқаро амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, кўпгина ривожланган давлатларда болаларга нисбатан зўравонлик ҳақида маълум қилмаслик алоҳида ҳуқуқбузарлик сифатида баҳоланади. АҚШнинг қатор штатларида амал қилаётган “mandatory reporting law” қоидасига биноан, болалар билан ишловчи ўқитувчи, шифокор, психолог ва ижтимоий ходимлар зўравонликка шубҳа бўлган тақдирда ҳам бу ҳақда тегишли органларга хабар бериши мажбурий ҳисобланади, акс ҳолда улар маъмурий ёки ҳатто жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин. Европа мамлакатларида, хусусан Германия, Франция, Скандинавия давлатларида ҳам шу каби тизим амалда бўлиб, болани ҳимоя қилишга доир давлат сиёсати қатъий тарзда йўлга қўйилган. БМТнинг Болалар ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенцияси эса давлатларни болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш бўйича самарали ҳуқуқий механизм яратишга мажбур этади.

Ўзбекистон шароитида ҳам ушбу масала ниҳоятда долзарб. Агар таълим, тиббиёт ва ижтимоий ҳимоя тизими ходимлари болага нисбатан зўравонликни билиб туриб сукут сақласа, бу ҳолат нафақат ахлоқ жиҳатдан, балки ҳуқуқий нуқтаи назардан ҳам қаттиқ баҳоланиши керак. Шу боис мутахассислар, жамоатчилик ва ҳуқуқшунослар томонидан мулкчилик шаклидан қатъий назар барча тегишли муассасалар раҳбарлари ва ходимлари болаларга нисбатан зўравонлик ёки ҳуқуқбузарлик ҳақида хабар бермаган тақдирда маъмурий жавобгарликка тортилишини назарда тутувчи нормани қонунчиликка киритиш таклиф этилмоқда. Бу орқали жавобгарлик ҳисси ошади, сукут сақлаш амалиёти қисқаради, энг муҳими — болалар хавфсизлиги кучаяди.

Албатта, фақат жазо чорасини белгилашнинг ўзи етмайди. Масалага тизимли ёндашув зарур. Ҳар бир муассасада зўравонлик ҳолати аниқланганда ким ва қандай тартибда хабар бериши кераклиги бўйича аниқ регламент ишлаб чиқилиши лозим. Ходимларни болалар ҳуқуқлари, зўравонлик белгиларини аниқлаш, психологик ёндашув ва ҳуқуқий мажбуриятлар бўйича доимий тайёргарликдан ўтказиш муҳим. Шу билан бирга болаларни ҳам ўз ҳуқуқлари ҳақида хабардор қилиш, зарур пайтда қаерга мурожаат қилишини ўргатиш керак. Энг муҳим масалалардан бири — зўравонлик ҳақида хабар берган ходимнинг хавфсизлигини таъминлаш, унга нисбатан босим ёки таъқиб бўлишига йўл қўймасликдир.

Бола – оиланинг, миллатнинг ва давлатнинг келажаги. Болаларга нисбатан зўравонликни яшириш – жиноятни қўллаб-қувватлаш билан баробар. Шу боис бундай ҳолатларга сукут сақлашни камситилмайдиган ҳуқуқбузарлик сифатида баҳолаш ва жавобгарликни қонун билан белгилаш давр талаби. Бу чоралар орқали биз болаларимизнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилибгина қолмай, инсонпарвар ва масъулиятли жамият сари қадам ташлаймиз.

  Санжар Нишонов,

жиноят ишлари бўйича Шайхонтоҳур туман

      суди тергов судьяси  

ТАДБИРКОРЛАРГА НИСБАТАН ХУСУСИЙ АЖРИМ ҚЎЛЛАНИШИ БУ ЖАЗО ЧОРАСИМИ?

Хусусий ажрим — бу иқтисодий суд томонидан муайян ишни кўриш давомида аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари бўйича чиқариладиган алоҳида қарордир. У асосий суд қароридан фарқли ўлароқ, низонинг мазмунини (ким ҳақ, ким ноҳақ) эмас, балки жараёнда юзага чиққан қонунбузилишнинг сабаб ва шароитларини бартараф этишга қаратилади.

Иқтисодий судларда тадбиркорларга нисбатан хусусий ажрим чиқарилиши — бу нафақат ҳуқуқий жазо чораси, балки келгусидаги қонунбузилишларнинг олдини олишга қаратилган профилактик воситадир.

Хусусий ажрим ўзи нима?

​Хусусий ажрим — бу иқтисодий суд томонидан муайян ишни кўриш давомида аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари бўйича чиқариладиган алоҳида қарордир. У асосий суд қароридан фарқли ўлароқ, низонинг мазмунини (ким ҳақ, ким ноҳақ) эмас, балки жараёнда юзага чиққан қонунбузилишнинг сабаб ва шароитларини бартараф этишга қаратилади.

​Бунга асос: Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 200-моддасига мувофиқ, суд давлат органи, юридик шахс ёки мансабдор шахснинг фаолиятида қонун ҳужжатлари бузилганлигини аниқласа, хусусий ажрим чиқаришга ҳақли.

​Нима учун тадбиркорга нисбатан хусусий ажрим чиқарилади?

​Суд тадбиркорга нисбатан қуйидаги ҳолатларда хусусий ажрим чиқариши мумкин:

​- Мунтазам қонунбузилишлар: Агар тадбиркор ўз фаолиятида доимий равишда солиқ, меҳнат ёки шартнома интизомини бузиб келаётгани аниқланса.

​- Судга ҳурматсизлик: Суд топшириқларини бажармаслик, далилларни қасддан яшириш ёки суд мажлисига узрсиз сабаб билан келмаслик.

​- Ҳужжатларни қалбакилаштириш: Шартномалар ёки ҳисоб-фактураларда нотўғри маълумотлар кўрсатилгани фош бўлганда.

​- Бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини бузиш: Масалан, ишчиларга иш ҳақини вақтида бермаслик ёки истеъмолчилар ҳуқуқларини қўпол равишда поймол қилиш.

​Хусусий ажрим чиқариш ва ижро этиш жараёни

​Хусусий ажрим ижро этилиши мажбурий бўлган ҳужжат ҳисобланади. Унинг жараёни қуйидагича кўринишда бўлади:

​Аниқлаш: Суд ишни кўраётганда қонунбузилишни аниқлайди.

​Чиқариш: Алоҳида ҳужжат (ажрим) шаклида расмийлаштирилади.

​Юбориш: Тегишли тадбиркорлик субъектига ёки унинг юқори турувчи органига юборилади.

​Чора кўриш: Тадбиркор бир ой муддат ичида йўл қўйилган хатоларни тўғрилаши ва натижаси ҳақида судга хабар бериши шарт.

​Тадбиркор учун оқибатлари қандай?

​Хусусий ажрим чиқарилиши тадбиркор учун бир қанча салбий оқибатларга олиб келиши мумкин:

​- Маъмурий жавобгарлик: Агар хусусий ажримда кўрсатилган талаблар бажарилмаса ёки кечиктирилса, мансабдор шахсларга нисбатан жарималар қўлланилиши мумкин.

​- Репутация (обрў) йўқотилиши: Бу ҳужжат тадбиркорнинг ишончсиз ҳамкор сифатида рўйхатга тушишига сабаб бўлади.

​- Текширувлар учун асос: Хусусий ажрим нусхаси кўпинча солиқ ёки прокуратура органларига юборилади, бу эса тадбиркорлик фаолиятида кенг қамровли текширувларга сабаб бўлиши мумкин.

​Хулоса қилиб айтганда хусусий ажрим — бу суднинг тадбиркорга берган «сўнгги огоҳлантириши» демакдир. Унинг мақсади жазолаш эмас, балки тадбиркорни қонуний доирага қайтариш ва келгусида каттароқ жарима ёки жиноий жавобгарликка тортилишининг олдини олишдир.

​               

Машҳура Байбекова,

Тошкент туманлараро

иқтисодий судининг судьяси

БОЛАЛАРНИ ЗЎРАВОНЛИКЛАРДАН АСРАЙЛИК

Ўзбекистонда болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш давлат сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бирига айланди. Охирги йилларда бу борада ҳам қонунчилик, ҳам институционал тизим тубдан ислоҳ қилинди.

​​Қонунчилик ислоҳотлари борасида жумладан болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари кучайтирилди, хусусан,

​-«Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун: 2024 йилда қабул қилинган ушбу тарихий ҳужжат илк бор «зўравонлик» тушунчасини (жисмоний, жинсий, руҳий, ғамхўрлик кўрсатмаслик, эксплуатация) аниқ белгилаб берди.

​-Жазонинг муқаррарлиги Жиноят кодексига киритилган ўзгаришларга кўра, вояга етмаганларга нисбатан жинсий зўравонлик содир этган шахсларга нисбатан муддатидан олдин шартли озод қилиш ёки жазони енгилроғи билан алмаштириш тақиқланди.

​Шунингдек, ҳимоя (тақиқлаш) ордери жорий қилиниб эндиликда зўравонликдан жабрланган болаларга ҳам ички ишлар органлари томонидан ҳимоя ордери берилиши йўлга қўйилди.

​ Институционал ислоҳотлар

​Болалар билан ишлайдиган тузилмалар фаолияти қайта кўриб чиқилди, жумладан,

​-Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги: Президент ҳузурида ташкил этилган ушбу агентлик «Инсон» ижтимоий хизматлар марказлари орқали оғир аҳволга тушиб қолган болалар ва оилалар билан индивидуал ишлаш тизимини йўлга қўйди.

​-Болалар омбудсмани: Бола ҳуқуқлари бўйича вакил институтининг ваколатлари кенгайтирилди. У болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатларида мустақил кузатувчи ва ҳимоячи сифатида иштирок этмоқда.

​-«Етим болаларсиз жамият»

Меҳрибонлик уйлари босқичма-босқич деинституционализация қилинмоқда (ёпилмоқда) ва болалар оилавий муҳитга (тинчликпарвар оилалар, васийлик) йўналтирилмоқда.

Болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш — бу нафақат давлатнинг, балки ҳар бир ота-она ва жамият аъзосининг бурчидир. Бу жараён бир нечта муҳим асосларга таянади.

​​Ҳар бир бола қонун ҳимоясида бўлиши шарт. Ўзбекистонда бу борада бир қанча муҳим ҳужжатлар мавжуд мисол тариқасида оладиган бўлсак;

– Конституциявий кафолат: Бола ҳуқуқлари давлат томонидан ҳимоя қилинади.

​-«Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонун: Боланинг ҳаёти, соғлиғи ва қадр-қимматини ҳимоя қилишни белгилайди.

​​Оиладаги соғлом муҳит яратиш шунингдек, бола учун энг хавфсиз жой — унинг уйи бўлиши керак. Бунинг учун:

​Биринчидан, ишончли мулоқот зарур, хусусан, бола қўрқмасдан ўз муаммоларини айта олиши учун ота-она билан ўртада кучли ишонч бўлиши лозим.

​Иккинчидан, жисмоний жазодан воз кечиш керак, хусусан, «Тарбия воситаси» сифатида уриш ёки ҳақорат қилиш боланинг руҳиятини синдиради ва уни зўравонликка кўниктириб қўяди.

​Учинчидан, диққат ва эътибор боланинг хулқ-атворидаги кичик ўзгаришларни (камгаплик, уйқусизлик, қўрқув) вақтида сезиш муҳим.

​Муҳим эслатма: Зўравонликка гувоҳ бўлганда сукут сақлаш — жиноятга шерик бўлиш билан баробардир.

​

Машҳура Байбекова,

Тошкент туманлараро

иқтисодий судининг судьяси

ЎЗБЕКИСТОНДА СУД -ҲУҚУҚ ТИЗИМИНИНГ ЯНГИ ИСЛОҲОТЛАРИ

2025 йил Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизими учун рақамлаштириш, очиқлик ва судьялар мустақиллигини мустаҳкамлаш борасида туб бурилиш йили бўлди. Хусусан муҳтарам Президентимизнинг бир қатор фармон ва қарорлари (хусусан, ПФ-140-сон ва ПҚ-33-сон) асосида суд тизимда инқилобий ўзгаришлар амалга оширилди.

​ 2025 йилдаги энг муҳим ислоҳотларнинг асосий йўналишларини келтирадиган бўлсак буларга:

​Биринчидан. «Рақамли суд» ва Сунъий интеллект  жорий этилиши

​2025 йилнинг август ойида қабул қилинган фармон билан суд тизимига сунъий интеллект технологияларини киритиш босқичи бошланди:

​Суд ишларини автоматлаштириш: Сунъий интеллект ёрдамида суд ҳужжатлари лойиҳаларини автоматик шакллантириш ва суд мажлиси баённомаларини реал вақт режимида (нутқни матнга айлантириш орқали) ёзиб бориш тизими йўлга қўйилди.

​Хусусан қоғозсиз иш юритиш: Судларга ариза беришдан тортиб, ижро варақаларини чиқаришгача бўлган барча жараёнлар тўлиқ электрон шаклга ўтказилди.

​Тахминий натижага кўра тарафлар судга ариза беришдан олдин сунъий интеллект технологиялари ёрдамида суд муҳокамасининг тахминий натижаси ва харажатларини ҳисоблаб берувчи хизматлар синовдан ўтказилди.

​Иккинчидан. Судьялар мустақиллиги ва кадрлар сиёсати

​Судьяларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш мақсадида тизимли ўзгаришлар қилинди:

​-Умрбод судьялик лавозими: судьяларни дастлабки 5 йиллик муддатдан сўнг лавозимида умрбод қолдириш тартиби кенгайтирилди.

​-Гендер тенглиги: суд тизимида хотин-қизлар улушини камида 30 фоизга етказиш мақсади белгиланди ва «Аёл судьялар ассоциацияси» ташкил этилди.

​-Очиқ танлов: туман ва шаҳар судлари раисларини сайлашда очиқ танлов тизими жорий этилиб, унда номзодларнинг ахлоқий ва касбий мезонлари қатъий белгилаб қўйилди.

​Учинчидан. Судлар тузилмасини мақбуллаштириш

​Иқтисодий ва маъмурий судлар тизимида самарадорликни ошириш учун ташкилий ўзгаришлар амалга оширилди:

​-Иқтисодий судлар ислоҳоти: 2025 йил давомида бир қатор самарасиз туманлараро иқтисодий судлар тугатилиб, уларнинг ўрнига йириклаштирилган, замонавий рақамли инфратузилмага эга судлар ташкил этилди.

​-Инвестициявий низолар: хорижий инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун махсус судлов ҳайъатларининг ваколатлари кенгайтирилди.

​Тўртинчидан. Очиқлик ва жамоатчилик назорати

​-Онлайн трансляциялар: Суд мажлисларини реал вақт режимида интернет орқали трансляция қилиш амалиёти кенгайтирилди (ёпиқ суд мажлислари бундан мустасно).

​-Очиқ маълумотлар: судларнинг бўш иш ўринлари, судьяликка номзодлар ва интизомий жазолар ҳақидаги маълумотлар Судьялар олий кенгаши сайтида очиқ эълон қилина бошлади.

​Бешинчидан. Юридик таълим ва илм-фан интеграцияси

​-2025 йил ноябрь ойидаги фармон билан юридик таълим суд амалиёти билан чамбарчас боғланди. Тошкент давлат юридик университети ва бошқа юридик олийгоҳларда талабаларнинг судларда бевосита амалиёт ўташи (юридик клиникалар орқали) мажбурий этиб белгиланди.

​Хулоса қилиб айтганда, 2025 йилдаги ислоҳотлар суд тизиминини фақат жазоловчи органдан «инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ва адолатни таъминловчи юқори технологик тизим»га айлантиришга қаратилди, десак муболаға бўлмайди.

Машҳура Байбекова,

Тошкент туманлараро иқтисодий суди судьяси

​

ЯККАСАРОЙДАГИ САЙЁР ҚАБУЛЛАР

Тошкент шаҳар суди ва Тошкент шаҳар маъмурий суди раҳбарияти билан ҳамкорликда Яккасарой туманининг “Дилбулоқ” МФЙ биносида сайёр қабул ташкил этилди. Унда жами 15 нафар фуқаролар қабул қилинди.

Қабул қилинган фуқароларнинг 5 таси жиноят ишлари бўйича, 7 таси фуқаролик ишлар бўйича, 1 таси иқтисодий ишлар бўйича, 2 таси маъмурий судларга оид мурожаатларни ташкил қилди.

Сайёр қабулда 15 та мурожаатдан 11 таси бўйича ҳуқуқий тушунтириш берилди, 4 та мурожаат жойида ижобий ҳал этилди.

Жиноят ишлари бўйича Яккасарой туман суди томонидан жазодан озод қилиш бўйича киритилган тақдимномалар асосида ахлоқ тузатиш ишлари ҳамда озодликни чеклаш жазосини ўтаётган 4 нафар шахслар жазони ўташдан муддатидан илгари шартли равишда озод қилинди.

Skip to content